B. Dalszy rozwój niemowlęcia

Lek. med. Małgorzata Maj-Pucek - Pediatra neonatolog

Pierwszy rok życia to okres intensywnego rozwoju fizycznego dziecka. W tym czasie zachodzą zmiany w jego budowie, wielkości i proporcjach ciała. Rozwój fizyczny jest tym intensywniejszy, im młodsze dziecko. Najszybciej rozwija się ono w łonie mamy. Mikroskopijny zarodek zwiększa wtedy swoje wymiary tysiące razy, by po 9 miesiącach dziecko mogło ważyć ponad 3000 g i mierzyć ponad 50 cm. Po urodzeniu dynamika rozrostu wykazuje już tendencję spadkową.

1. Przyrosty ciężaru i długości ciała

Miesięczne przyrosty ciężaru ciała u dziecka donoszonego wynoszą:

• w pierwszych 3 miesiącach życia – średnio 700-900 g
• w drugim kwartale – 600 g
• w trzecim kwartale – 500 g
• w czwartym – 400 g.

Zdrowe, donoszone niemowlę w 4. lub 5. miesiącu życia podwaja swoją wagę urodzeniową, a pod koniec 1. roku potraja ją i dziecko waży przeciętnie 10 kg. Noworodki urodzone przedwcześnie i urodzone z niską masą ciała zwiększają swój ciężar urodzeniowy w jeszcze większym stopniu, w ciągu roku nawet 5-8 razy. Długość ciała dziecka w pierwszym kwartale życia zwiększa się średnio o 3 cm w ciągu miesiąca, w drugim kwartale o 2,5 cm, w trzecim o 2 cm, a w czwartym o 1,5 cm. Po roku wynosi ona przeciętnie 75 cm, czyli od urodzin długość ciała zwiększa się średnio o 25 cm. Po okresie niemowlęcym tempo przyrostu ciężaru i długości ciała maleje.

Przyrost ciężaru ciała u niemowląt polega przede wszystkim na powiększaniu się tkanki tłuszczowej, a w mniejszym stopniu tkanki mięśniowej i kośćca. Tkanka tłuszczowa powiększa się jednak nierównomiernie, najpierw pojawia się na twarzy dziecka, potem na jego brzuszku i kończynach.

Nie wszystkie dzieci rozwijają się w takim tempie, jak to przedstawiono powyżej. Wpływają na to różne czynniki, jak ilość zjadanych przez nie posiłków czy sposób przemiany materii. Ważną rolę odgrywają też czynniki genetyczne i typ budowy rodziców. Nie ma potrzeby porównywać poszczególnych dzieci, a do tzw. norm należy odnosić się z pewnym dystansem.

2. Zmiana proporcji ciała

W kolejnych miesiącach życia zmieniają się stopniowo proporcje ciała. Początkowo główka dziecka jest duża w stosunku do reszty ciała. U dwumiesięcznego płodu jej długość wynosi ok. połowy całej długości dziecka, a po porodzie ok. 1/4 długości noworodka. Obwód główki po urodzeniu jest zwykle o 2-3 cm większy od obwodu klatki piersiowej. W ciągu kolejnych
miesięcy rośnie ona już wolniej niż klatka piersiowa i po kilku miesiącach obwody te zrównują się.

Po porodzie część mózgowa czaszki jest stosunkowo duża, natomiast twarzyczka niewielka. W ciągu kolejnych miesięcy proporcje te ulegają zmianie, a spowodowane jest to wyrzynaniem się zębów oraz rozwojem szczęki i żuchwy.

U wcześniaków i dzieci z niską masą urodzeniową w 12. miesiącu życia obwód głowy może jeszcze przekraczać nieco obwód klatki piersiowej. Proporcje głowy w stosunku do reszty ciała zmieniają się dalej w kolejnych latach życia. U ludzi dorosłych długość jej stanowi już tylko 1/8 wysokości człowieka.

3. Zarastanie ciemiączek

Ciemiączka zmniejszają się stopniowo, w miarę jak dziecko rośnie i łączą się kości czaszki. Ciemię przednie zarasta zwykle między 10. a 18. miesiącem życia, a tylne wcześniej – do 3. miesiąca. Wielkość ciemiączek i tempo ich zarastania zależą w dużym stopniu od uwa-pnienia kości czaszki. Obserwujemy tu jednak duże różnice osobnicze.

Gdy ciemię zarasta zbyt wcześnie lub zdecydowanie za późno, lekarz powinien zlecić dodatkowe badania. Ciemiączka nie wymagają specjalnej pielęgnacji ani szczególnego obchodzenia się z nimi. Głaszcząc główkę dziecka, myjąc ją lub czesząc, na pewno ich nie uszkodzimy.

4. Wyrzynanie się zębów mlecznych

Zawiązki zębów powstają już w okresie życia płodowego. Trwałość i odporność zębów dziecka na próchnicę zależy w dużym stopniu od stanu zdrowia jego mamy oraz od sposobu jej odżywiania. Na prawidłowy rozwój zębów mają też wpływ różne mikroelementy jak wapń, fosfor, fluor oraz witaminy, przede wszystkim witamina D3.

Noworodki rodzą się bez zębów (tylko wyjątkowo zęby występują bezpośrednio po porodzie, ale są one nietrwałe i szybko wypadają). Pierwsze zęby mleczne pojawiają się zazwyczaj między 6. a 9. miesiącem, a proces ich wyrzynania kończy się dopiero pod koniec lub nawet po skończeniu 2. roku życia. Pierwszymi zębami są zwykle dolne jedynki (siekacze), następnie kolejno pojawiają się górne jedynki i dwójki (obie pary górnych siekaczy), później dopiero dolne dwójki (druga para siekaczy dolnych). Zwykle między 24. a 30. miesiącem dziecko ma już
komplet dwudziestu zębów mlecznych.

Wyrzynanie się zębów może być poprzedzone niewielkim obrzękiem, swędzeniem lub zaczerwienieniem dziąseł. Wzrasta też wtedy wydzielanie się śliny. Wiele dzieci ma potrzebę wkładania rączek do buzi lub pocierania dziąseł twardym przedmiotem. U niektórych niemowląt obserwuje się także rozdrażnienie, gorszy apetyt, zaburzenia snu, a czasem nawet stan podgorączkowy. Są też dzieci, u których okres ten przebiega zupełnie bezobjawowo. W czasie ząbkowania niektóre maluchy bywają osłabione i z tego powodu może dojść u nich do rozwoju różnych infekcji. Nie należy więc każdej dolegliwości tłumaczyć ząbkowaniem, a w razie wątpliwości lepiej zwrócić się do pediatry.

Jeżeli ząbkowanie opóźnia się o 2-3 miesiące, a stan dziecka jest dobry i nie stwierdza się u niego objawów choroby, nie ma powodu do niepokoju. Istnieją indywidualne różnice dotyczące czasu poja-wiania się zębów. Często też na czas ząbkowania wpływ mają czynniki genetyczne. Znacznie opóźnione ząbkowanie może być natomiast spowodowane błędami w żywieniu. Czasem też powodem mogą być schorzenia ogólnoustrojowe, takie jak krzywica czy zaburzenia hormonalne. Wtedy
jednak oprócz opóźnionego ząbkowania czy nieprawidłowej kolejności
wyrzynania się zębów obserwujemy zaburzenia ze strony innych narządów.

Pamiętać należy, by od początku dbać o zęby swojego dziecka, aby były zdrowe jak najdłużej.

5. Niedokrwistość fizjologiczna niemowląt

Noworodki rodzą się z bardzo dużą ilością krwinek czerwonych. Ich liczba wynosi 4-5 mln w mm3. Po porodzie, gdy dziecko zaczyna oddychać samodzielnie i znacznie poprawia się nasycenie krwi tlenem, tak duża liczba czerwonych ciałek nie jest już mu potrzebna. Dlatego stopniowo ich ilość się zmniejsza.

W pierwszych tygodniach życia sprawność szpiku kostnego, miejsca wytwarzania nowych krwinek czerwonych, nie jest jeszcze dosko-nała. Wyczerpują się również zgromadzone w czasie ciąży zapasy żelaza i witamin, które niezbędne są do produkowania nowych krwinek. Wszystko to sprawia, że około 3. miesiąca życia powszechnym zjawiskiem jest wstępowanie niedokrwistości. Jest to tak częste, że mówimy wręcz o niedokrwistości fizjologicznej niemowląt.

U wcześniaków, w związku z brakiem zapasów żelaza i witamin, niedokrwistość pojawia się jeszcze wcześniej, bo ok. 2. miesiąca życia. Niemowlęta stosunkowo dobrze tolerują niedokrwistość fizjolo-giczną i na ogół nie wymaga ona leczenia preparatami farmakologicznymi. Z reguły, po pewnym czasie zjawisko to wyrównuje się samo, w związku z poprawą pracy szpiku kostnego oraz ze stopniowym wprowadzaniem do diety produktów zawierających żelazo.

Tylko w niektórych sytuacjach, gdy niedokrwistość znacznie pogłębia się, konieczne jest leczenie dziecka donoszonego, natomiast wcześniaki z reguły wymagają podawania leków krwiotwórczych.

6. Dojrzewanie mechanizmów odpornościowych

Przebywające w łonie mamy dziecko jest dobrze chronione przed zakażeniem z zewnątrz. Po porodzie jednak u dzieci występuje duże ryzyko infekcji, gdyż ich mechanizmy odpornościowe nie są jeszcze w pełni dojrzałe i dostatecznie sprawne.

W obronie przed zakażeniem biorą udział różne narządy. Szczególnie ważną rolę ochronną odgrywają skóra oraz śluzówki przewo-du pokarmowego, dróg oddechowych i moczowych. Skóra oraz śluzówki maleństwa są jednak bardzo delikatne i cienkie, łatwo ulegają uszkodzeniu i dlatego tak łatwo mogą przenikać przez nie różne zarazki.

W walce z czynnikami chorobotwórczymi istotną funkcję spełniają też ciała odpornościowe. Początkowo organizm noworodka zaopatrzony jest w przeciwciała pochodzące od matki. To właśnie dzięki nim w początkowym okresie małe dziecko chronione jest przed chorobami, na które chorowała jego mama. Przeciwciała pochodzenia matczynego stopniowo zanikają. Natomiast produkcja własnych przeciwciał odpornościowych u dziecka nie jest jeszcze dostateczna. Dlatego około 2-3. miesiąca życia niemowlęta są bardziej narażone na zachorowanie.

Szczególnie zwiększoną skłonność do zakażeń wykazują noworodki urodzone przedwcześnie. Ponieważ nie potrafią one ograniczać zakażenia, łatwo może się ono uogólniać i szerzyć na inne narządy. Dlatego nawet banalny katar może być u nich początkiem poważnej choroby.

W okresie, gdy dziecko jest mało odporne, szczególnie ważne jest karmienie go piersią. Pokarm kobiecy zawiera wiele substancji, które chronią maleństwo przed zachorowaniem. Bardzo ważne jest też przestrzeganie zasad higieny. Unikać również należy kontaktu z ludźmi chorymi, szczególnie w okresach nasilenia zachorowań w miesiącach jesienno-zimowych.