C. Rozwój psychoruchowy w pierwszych miesiącach życia

Lek. med. Małgorzata Maj-Pucek - Pediatra neonatolog

Układ nerwowy u noworodka jest jeszcze bardzo niedojrzały. Po porodzie ciężar mózgu u chłopców wynosi przeciętnie 330 g, a u dziewczynek 280 g, podczas gdy u osoby dorosłej średnio 1300-1400 g. Dzięki szybkiemu wzrostowi mózgu i rozwojowi układu nerwowego w kolejnych miesiącach dochodzi do niezwykle dynamicznego rozwoju ruchowego i psychicznego oraz rozwoju inteligencji dziecka.

Początkowo poszczególne części mózgu wykazują różny stopieńdojrzałości. U noworodka aktywność kory mózgowej jest właściwie niedostrzegalna, natomiast obserwuje się znaczną przewagę ośrodków podkorowych. One właśnie decydują o występowaniu u najmłodszych dzieci pewnych czynności odruchowych. Oznacza to, że noworodki rodzą się już z
tymi odruchami i nie muszą się ich uczyć.

1. Czynności odruchowe

Do odruchów wrodzonych, z którymi noworodek się rodzi, należą m.in.: odruch szukania piersi, gdy dziecko jest głodne, odruch ssania i połykania, odruch chwytny, chód automatyczny, pełzanie i inne.

• Odruch szukania – polega na tym, że gdy dotykamy skóry policzka koło ust, dziecko zwraca główkę w stronę podrażnienia, otwierając usta. Odruch ten związany jest z szukaniem pokarmu i jest bardo silny.
• Odruchy ssania i połykania – należą do najsilniej wyrażonych u noworodków donoszonych. U wcześniaków urodzonych przed 28. tygodniem ciąży odruchy te są jeszcze nieobecne. Wcześniaki urodzone w 31-32. tygodniu mają je słabo wykształcone. Koordynacja między ssaniem a połykaniem zaczyna kształtować się dopiero po 34. tygodniu ciąży.
  Czynność ssania w dużym stopniu tłumi różne negatywne odczucia u dziecka m.in odczuwanie bólu, dlatego stosunkowo łatwo jest uspokoić maleństwo, podając mu do ssania pierś.
• Odruch chwytny – inaczej „małpi”, polega na tym, że gdy wkładamy noworodkowi w dłoń jakiś twardy przedmiot (np. nasz palec), dziecko silnie zaciska na nim swoją rączkę. Pozwala to nawet na uniesienie maleństwa do góry.
• Odruch chodu automatycznego – wywołamy, gdy trzymamy noworodka pionowo od paszkami, a jego stopy ustawimy na twardym podłożu. Dziecko zaczyna wtedy naprzemiennie poruszać nóżkami i iść do przodu. Odruch ten słabnie po 2. miesiącu życia, potem zanika i dopiero około 1. roku niemowlę uczy się na nowo sztuki chodzenia.
• Odruch pełzania – polega na tym, że jeśli leżącemu na brzuszku noworodkowi podpiera się stopy twardym przedmiotem, to zaczyna on odpychać się od niego i pełznie do przodu.
• Odruch Moro – leżący na pleckach ze zgiętymi rączkami noworodek reaguje na różne gwałtowne bodźce, np. hałas lub wstrząsanie, rozrzuceniem rączek i rozprostowaniem paluszków, a następnie zaciska dłonie i przywodzi ramiona, jakby chciał się czegoś chwycić. Jest to typowy pierwotny odruch obronny.

U noworodków i młodych niemowląt zaobserwować możemy jeszcze inne zachowania odruchowe. W miarę, jak dziecko dojrzewa i zwiększa się aktywność kory mózgowej, po 3-4 miesiącach odruchy pierwotne zanikają, a dziecko uczy się i doskonali nowe umiejętności ruchowe.

2. Rozwój ruchowy niemowlęcia

Dalszy rozwój niemowlęcia postępuje bardzo dynamicznie, a wszystkie nowe czynności ruchowe związane są z dążeniem do przyjmowania pionowej postawy ciała.

Noworodek przyjmuje ułożenie płodowe, ma zgięte kończyny, a główkę układa na boku. W początkowym okresie porusza kończynami w sposób nieskoordynowany, jedynie ruch wkładania rączek do buzi ma charakter celowy. Po porodzie leżący na pleckach noworodek potrafi jedynie przekręcać główkę na boki. Gdy jest uniesiony do góry, nie jest w stanie jej utrzymać i głowa opada do tyłu.

Już po 3-4 tygodniach małe dziecko leżąc na brzuszku, umie podnosić główkę i trzymać uniesioną
przez około 10 sekund, a następnie dalej doskonali się w unoszeniu jej. W pełni udaje mu się to zwykle w 3. miesiącu życia. Wtedy też większość dzieci potrafi opierać się na rączkach i trzymać głowę wysoko uniesioną do góry. 3-miesięczne niemowlę ma coraz bardziej celowe i skoordynowane ze wzrokiem ruchy rąk, zaczyna chwytać zabawki i utrzymuje je przez pewien czas w dłoni.

Dalszy postęp ruchowy dziecka przejawia się umiejętnością przekręcania, początkowo na boki, a potem z brzuszka na plecki (4-5 miesiąc) i z plecków na brzuch (5-6 miesiąc). Półroczne niemowlę zwykle próbuje siadać, ale samodzielnie siada dopiero w 7-8. miesiącu. 8-miesięczne niemowlę zaczyna pełzać, a później raczkować.

W 9-10. miesiącu niektóre niemowlęta usiłują wstawać i stoją, trzymając się poręczy łóżeczka. 11-12-miesięczne dzieci z reguły zaczynają chodzić samodzielnie. Początkowo kroki stawiane są niezdarnie, dziecko chodzi sztywno, na szerokiej podstawie, ale stopniowo uczy się chodzić coraz pewniej i szybciej.

3. Rozwój funkcji narządów zmysłu

Poszczególne zmysły u dziecka kształtują się już w okresie życia wewnątrzmacicznego. Nie jest prawdą, że noworodek jest istotą bierną, która nic nie czuje, nie widzi i nie słyszy. W rzeczywistości jest on bar-dzo wrażliwy na różne bodźce i potrafi na nie odpowiadać, chociaż początkowo w sposób niedojrzały i niedoskonały.

Co dziecko czuje?

Praktycznie już od urodzenia noworodek reaguje na bodźce dotykowe. Na dotykanie szczególnie wrażliwa jest skóra twarzy i okolice ust maleństwa. Nawet delikatne dotknięcie tej okolicy powoduje, że dziecko spontanicznie zaczyna szukać piersi matki. Bardzo wrażliwe są wargi małego dziecka i z tego powodu ma ono potrzebę badania rączek czy przedmiotów właśnie przez wkładanie ich do buzi.

Małe dzieci bardzo lubią głaskanie i pieszczoty – sprawiają im one ogromną przyjemność, uspokajają, dają poczucie bezpieczeństwa. Delikatny, uśmierzający negatywne odczucia dotyk matki czy ojca pozwala dziecku rozluźnić się i jest najlepszą metodą pogłębiania więzi emocjonalnych z rodzicami.

Niemowlęta są od początku bardzo wrażliwe na ból. Płaczem i niepokojem reagują też na zimno. Powinniśmy je delikatnie tulić i ogrzewać swoim ciałem, a będą wtedy rozwijać się szybciej i zdrowiej.

Jak rozwija się zdolność widzenia?

Wiele osób błędnie sądzi, że dziecko po porodzie jeszcze nic nie widzi. Noworodek dobrze reaguje na jasne światło, a reakcją na nie jest zamykanie powiek. Odruch ten występuje już od urodzenia. Bardzo wcześnie też zdecydowane, intensywne kolory potrafią skupić uwagę maleńkiego dziecka.

Wiemy, że już w 15 minut po porodzie noworodek potrafi wodzić wzrokiem za jasnym przedmiotem, chociaż ograniczone spoczątkowo zdolności akomodacji utrudniają mu ostre widzenie na odległość większą niż 15-20 cm. Miesięczne niemowlę wyraźnie wodzi wzrokiem za ruchomymi przedmiotami, a dwumiesięczne potrafi też zwracać główkę w stronę interesujących je przedmiotów. Stopniowo niemowlę zaczyna widzieć na dalszą odległość oraz rozpoznawać znajome twarze.

Często obserwujemy okresowe zezowanie u dzieci. Jeśli występuje ono przez krótkie chwile u niemowląt do 6. miesiąca życia, to nie powinno budzić niepokoju. Jeżeli jednak dziecko zezuje cały czas, a także, gdy zezowanie utrzymuje się po 6. miesiącu, to konieczna jest wizyta u okulisty.

Należy podkreślić, że już od urodzenia zmysł wzroku odgrywa pierwszorzędną rolę w rozwoju dziecka, dlatego rodzice powinni od początku dostarczać mu bodźców wzrokowych. Początkowo mogą to być większe kolorowe płaszczyzny, np. balony, a później różnobarwne zabawki o coraz bardziej skomplikowanych kształtach.

Co ze zmysłem słuchu?

Noworodek słyszy już od urodzenia, chociaż początkowo umiejętność ta jest jeszcze słabo rozwinięta. Niektóre dźwięki są mu bardzo dobrze znane i wywierają na niego wyraźnie kojący wpływ, jak np. dźwięk bicia serca mamy. Najwcześniej też dziecko reaguje na dźwięk jej głosu, stąd tak wielka rola matek w stymulowaniu zdolności słyszenia. Wcześnie, bo już w okresie noworodkowym, dzieci starają się odwracać główkę w stronę innych źródeł dźwięku.

Pełniejsze reakcje na bodźce słuchowe demonstrują niemowlęta dopiero po 4-5 miesiącach. 5-miesięczne niemowlę bardzo chętnie słucha muzyki, jak również własnego głosu i rozpoznaje głosy bliskich osób.

Od prawidłowego słuchu zależy prawidłowe kształtowanie się mowy, dlatego bardzo ważne jest, by rodzice jak najczęściej „rozmawiali” ze swoim dzieckiem. Ważne jest też nie tylko to, co się mówi, ale w jaki sposób. Najmniejsze dzieci źle reagują na krzyki i hałasy. Uspokajają się natomiast, słysząc głosy
przyjazne i ciche.

Słodki smak

U noworodka zmysł smaku jest słabiej wykształcony niż np. czucie skórne, chociaż jest obecny od urodzenia. Noworodek potrafi odróżnić 4 smaki. Można zauważyć, że już krótko po urodzeniu dziecko preferuje smak słodki. Z tego powodu noworodki z reguły wolą słodką wodę od zwykłej, czy też mleko od wody. Kilkudniowy noworodek potrafi również rozpoznać zapach i smak mleka własnej mamy. Kilkumiesięczne niemowlęta natomiast, przyzwyczajone do zapachu i smaku mleka, często niechętnie przyjmują nowe, nieznane im dotychczas pokarmy. Obserwujemy czasem, jak negatywnie reagują na wprowadzane do ich diety soki, przeciery owocowe czy jarzyny.