F. Pielęgnowanie noworodka i niemowlęcia

    Lek. med. Małgorzata Maj-Pucek - Pediatra neonatolog

Podstawową zasadą postępowania z noworodkiem i niemowlęciem jest bezwzględne przestrzeganie higieny. Przed każdym przystąpieniem do maleństwa należy starannie umyć ręce ciepłą wodą z mydłem. Codzienna pielęgnacja polega na utrzymaniu w czystości nie tylko dziecka, ale i jego otoczenia. Należy pamiętać o wietrzeniu pomieszczenia, w którym dziecko przebywa, oraz dbać o właściwe ubieranie malucha, by go nie przegrzewać ani nadmiernie nie ochłodzić. Chronić też trzeba pociechę przed kontaktami z osobami chorymi i kaszlącymi.

1. Jak kąpać małe dziecko?
Niedoświadczeni rodzice często boją się kąpać swoje maleństwo. Ogarnia ich lęk przed upuszczeniem czy uszkodzeniem dziecka. Wydaje się im ono bezbronne, kruche i śliskie, zwłaszcza po namydleniu. Dlatego, szczególnie początkowo, bardzo przydatna jest pomoc innej, bardziej doświadczonej osoby. Czasem też dobrze jest skorzystać z pomocy i rad pielęgniarki środowiskowej.

• Kąpiel jest podstawowym zabiegiem higienicznym. Ma ona na celu utrzymanie dziecka w czystości. Powinna być wykonywana codziennie. Ale dla bardzo niedojrzałej i wrażliwej skóry częste mycie może być czasem niekorzystne. W takim przypadku należy zastosować się do rad pediatry.
• Nie należy wykonywać kąpieli bezpośrednio po karmieniu, gdyż może to sprowokować ulanie pokarmu lub wymioty. Najwłaściwszą jest pora przed karmieniem, zwłaszcza takim, po którym następu je długi sen. Korzystnie jest kąpać dziecko w porze wieczornej ze względu na to, że może w niej uczest niczyć ojciec. Wielu ojcom kąpanie swojej pociechy sprawia ogromną radość. Rodzice jednak sami muszą zdecydować, jaka pora ich maleństwu i im najbardziej odpowiada.
• W przyjemnie ciepłej wodzie dziecko doświadcza bezpieczeństwa dobrze znanego mu z pobytu w łonie mamy. Kąpiel sprawnie wykonana jest prawdziwą przyjemnością dla malucha. Po kąpieli dzidziuś odpręża się, rozluźnia i jest spokojniejszy. Karmiony po niej, je znacznie lepiej, a potem mocno i spokojnie śpi.
• Kąpiel powinna być dobrze przygotowana. Przed przystąpieniem do niej należy skompletować wszystkie niezbędne przedmioty, takie jak:
  
  - materacyk do przewijania i ubierania dziecka
  - wanienkę z ciepłą wodą
  - przegotowaną wodę do mycia buzi
  - delikatne mydło
  - myjkę i ręczniki
  - waciki
  - szczoteczkę do włosków
  - oliwkę lub inny tłusty krem do natłuszczania skóry
  - czyste pieluszki i ubranka.
  
• Temperatura wody dla noworodka i młodego niemowlęcia powinna wynosić 36-37oC, starsze niemowlęta mogą być kąpane w wodzie o temperaturze 33-35oC. Dobrze jest sprawdzić ciepłotę wody specjalnie do tego służącym termometrem lub łokciem. Zbyt gorąca lub zbyt zimna woda pozbawia dziecko przyjemności kąpania się.
• Temperatura w pomieszczeniu, w którym kąpiemy niemowlę, nie powinna być niższa niż 22-24oC, ale dla mniejszych dzieci przydatny jest dodatkowy podgrzewacz.
• Wanienka powinna być wypełniona wodą do połowy swej wysokości. Wiele dzieci boi się, gdy woda sięga zbyt wysoko. Na dno wanienki dobrze jest położyć pieluszkę lub ręczniczek, aby nie było ślisko.
• Kąpiel noworodka i młodszego niemowlęcia trwa krótko, kilka minut, aby dziecka nie wychłodzić, natomiast starszemu niemowlęciu można kąpiel przedłużyć do około 10 minut. Większość dzieci cieszy się kąpielą, radośnie pluska i wywija rączkami i nóżkami.
• Wszystkie zabiegi podczas kąpieli należy wykonać sprawnie, pewnie, ale bez nadmiernego pośpiechu i zdenerwowania. Dobrze jest trzymać dziecko lewą ręką, główka maleństwa musi być wówczas uniesiona do góry, najlepiej, gdy opiera się na naszym lewym przedramieniu. Do mycia ciałka stosuje się tylko delikatne, bezzapachowe mydła, przeznaczone dla najmłodszych dzieci. Namydloną myjką myjemy całe ciało, ale szczególnie starannie należy myć okolicę fałdów skóry. Potem całą skórę delikat nie spłukujemy.
• Pępowina do czasu odpadnięcia nie powinna być moczona. Należy utrzymywać ją w absolutnej czystości i w stanie suchym aż do wygojenia. W przypadku zamoczenia należy pępek osuszyć i zdezynfekować spirytusem.
• Skórę głowy trzeba myć regularnie, aby nie powstały na niej szarożółte plamki, tzw. ciemieniucha, wywołana nadmierną produkcją gruczołów łojowych zlokalizowanych w tej właśnie okolicy. Gdy na głowie nie ma jeszcze włosków, wystarczy myć ją samą wodą. Wraz z wiekiem zwiększa się ilość włosów, należy je myć 2-3 razy w tygodniu delikatnym mydłem
  lub specjalnym szamponem dla dzieci. Jeśli na główce jest ciemieniucha, usuwa się ją tylko po uprzednim zmiękczeniu jej oliwką.
• Po umyciu ciałko dziecka delikatnie osuszamy miękkim, suchym ręcznikiem. Szczególnie ważne jest dobre osuszenie skóry za uszkami, w pachwinkach i pod paszkami, ponieważ miejsca te mogą łatwo ulec odparzeniu.
• W przypadku, gdy skóra jest sucha, trzeba posmarować ją oliwką lub kremem. Szczególnie dobrze należy natłuszczać fałdy skórne szyi, paszek i pachwin.

2. Toaleta twarzy, oczu, uszu, noska i narządów płciowych dziecka

• Buzię dziecka myjemy tylko przegotowaną, ciepłą wodą bez mydła za pomocą tamponu z waty. Jeżeli skóra na buzi jest sucha i łuszczy się, należy posmarować ją kremem lub dobrą oliwką dla niemowląt.
• Oczy niemowlęcia są stale obmywane przez łzy, nie tylko wtedy, gdy dziecko płacze. Jeżeli jest potrzeba, to można je myć zmoczonymi w przegotowanej wodzie wacikami, zawsze w kierunku od zewnętrznego do wewnętrznego kącika oka. Do każdego oczka należy używać osobnego wacika. Jeżeli któreś oczko stale łzawi, spowodowane może to być niedrożnością kanalika łzowego. W takim przypadku należy zgłosić się do lekarza.
• Małżowiny uszne i fałdy skórne za uchem myje się dobrze odciśniętym wacikiem, ale nie należy myć uszu w środku. Wkładanie do uszu pałeczek z watką może być niebezpieczne i prowadzić do zranienia delikatnej błony bębenkowej ucha. W razie potrze- by nadmiar woskowiny usuwa się zwiniętym wacikiem, ale trzeba wiedzieć, że woskowina jest pożyteczna, gdyż chroni ucho przed infekcją.
• Nosek nie wymaga specjalnego czyszczenia. Przez kichanie dziecko pozbywa się obecnych w nosie drobinek kurzu. Wilgotna wydzielina łatwo spływa z noska, gdy dziecko jest układane na brzuszku. Nie ma wówczas potrzeby dodatkowego czyszczenia nosa. Jeśli natomiast w pobliżu otworów noska znajduje się zaschnięta wydzielina, usuwa się ją delikatnym, zwiniętym wacikiem. Nie należy zbyt głęboko wkładać do noska twardych pałeczek higienicznych – można nimi uszkodzić delikatną błonę śluzową przewodów nosowych.
• Szczególnej pielęgnacji u najmłodszych dzieci wymaga okolica ich narządów płciowych, ponieważ skóra jest tam bardzo wrażliwa. U dziewczynek szparę pochwy przemywa się delikatnie tamponem waty zawsze w kierunku od przodu ku tyłowi
  (ważne jest, by nie przenosić z odbytnicy bakterii jelitowych). U większości chłopców w okresie niemowlęcym napletek jest sklejony z żołędzią i nie daje się odwieść. Nie należy jednak napletka odciągać na siłę, ani zsuwać go w kąpieli. Skóra pod penisem i pod workiem mosznowym powinna być myta bardzo starannie, a potem dokładnie osuszona i ewentualnie natłuszczona, ponieważ w tych miejscach łatwo dochodzi do podrażnień.
  
  Okolicę narządów płciowych u niemowląt myje się nie tylko w czasie kąpieli, ale należy przemywać ją po każdym zabrudzeniu pieluszki. Skóra pośladków jest bardzo delikatna, dlatego szczególnie łatwo może ulec podrażnieniu przez mocz lub kał. Po umyciu dobrze jest delikatnie natłuścić skórę oliwką lub tłustym kremem, ale nie ma potrzeby smarować jej grubymi warstwami kremu.
• Paznokcie rosną szybko, więc należy obcinać je delikatnie małymi, odkażonymi nożyczkami przynaj- mniej 1-2 razy w tygodniu. Nie powinno się tego robić, gdy dziecko jest niespokojne i macha rączka- mi i nóżkami. Najlepiej obcinać je, gdy dziecko jest rozluźnione, spokojne lub podczas snu. Trzeba obcinać je krótko, u rączek tak, aby były zaokrąglone, a u nóżek prosto.

3. Jak często należy przewijać niemowlę?

Dziecko musi być przewijane tym częściej, im jest ono młodsze. W okresie noworodkowym zaleca się zmieniać pieluszki nie rzadziej niż co 3 godziny, bez względu na stopień ich zmoczenia. Zbyt długie pozostawianie niemowlęcia w mokrej i zabrudzonej kałem pieluszce łatwo prowadzić może do odparzeń i maceracji skóry pośladków.

Korzystnie jest zmieniać pieluchę po jedzeniu, gdyż większość niemowląt oddaje stolec w trakcie lub krótko po karmieniu, ale niektóre dzieci źle znoszą nadmiar ruchów z pełnym żołądkiem i mogą wtedy ulewać. W nocy powinno być dziecko przewijane wtedy, gdy ma szczególnie wrażliwą skórę.

Podczas przewijania należy obmyć okolicę pupy ciepłą wodą, ponieważ zarówno stolec, jak i mocz mogą powodować podrażnienie skóry. Gdy skóra jest zaczerwieniona, należy natłuścić ją kremem ochronnym lub oliwką. Zaczerwienione, odparzone pośladki szybciej wyleczymy, jeśli pupę dziecka będziemy wietrzyć, pozostawiając ją przez pewien czas zupełnie
odkrytą, o ile w pomieszczeniu jest dostatecznie ciepło.

4. Wybór pieluszek dla naszego maleństwa

Obecnie rodzice mogą korzystać zarówno z pieluszek jednorazowych, jak i tradycyjnych pieluszek z tetry. Te ostatnie, zwłaszcza u najmłodszych niemowląt, powinny być wygotowywane, a potem bardzo dokładnie wypłukane z proszku. Początkowo do prania pieluszek zaleca się stosowanie proszku lub płatków mydlanych.

Wszystkie proszki, używane do prania pieluszek i ubranek dziecka, powinny posiadać atest, zezwalający na stosowanie ich u niemowląt. Wysuszone pieluszki, zwłaszcza u najmłodszych dzieci, powinny być prasowane gorącym żelazkiem, co wygładza tkaninę i zmniejsza jej szorstkość. Dobrze jest też suszyć pieluszki i bieliznę niemowlęcą na słońcu, ponieważ skutecznie niszczy to drobnoustroje.

Można również od początku korzystać z pieluszek jednorazowych. Jeżeli jednak powodują one zaczerwienienie i podrażnienie skóry, należy przejść na inny rodzaj pieluch.

Bez względu na to, z jakiego rodzaju pieluchy korzystamy, powinna ona dobrze wchłaniać wilgoć i przepuszczać powietrze. W ciepłym i wilgotnym środowisku bakterie mogą łatwo wnikać do skóry i doprowadzać do jej odparzenia. Dobra pieluszka nie może również krępować dziecka i powinna zapewniać mu swobodę ruchów. Pielucha ma umożliwiać trzymanie nóżek w rozkroku, w odwiedzeniu, gdyż jest to bardzo korzystne dla rozwijających się stawów biodrowych.

5. Małe ubranka

Najodpowiedniejszym materiałem dla niemowlęcia jest bawełna. Materiały z włókien sztucznych mogą drażnić delikatną i wrażliwą skórę. Tkanina, z której wykonane jest ubranie, nie powinna ulegać zmianom przy wielokrotnym praniu – zbiegać się ani zmieniać koloru. Bielizna dziecka powinna być też przewiewna, ale musi chronić przed utratą ciepła.

Ubranka nie mogą uwierać dziecka. Powinny być luźne, aby zapewnić dziecku swobodę ruchów. Zgodnie z nowoczesnymi wymaganiami pielęgnacji nie należy dzieci zawijać „na baczność”. Ogranicza się w ten sposób znacznie ich ruchliwość i jest to niekorzystne dla stawów biodrowych. Namawia się rodzi-ców, by kilkakrotnie w ciągu dnia pozostawiali swoje dziecko rozebrane, bez ubranka, w celu pobudzenia jego aktywności ruchowej.

6. Spacery

Spacer na świeżym powietrzu jest bardzo ważnym elementem higieny dziecka. Spacery rozpoczynamy (zależnie od pory roku) od 2-3. tygodnia życia. W okresie jesienno-zimowym należy poprzedzić je werandowaniem – czyli wietrzeniem dziecka w domu, przy otwartym oknie. Hartowanie takie rozpoczynamy od 15-20 minut i stopniowo je wydłużamy. Po kilku dniach
można już wyprowadzić dziecko na spacer. W okresie lata spacerujemy wcześniej. Dziecko powinno przebywać na powietrzu codziennie, bez względu na pogodę i porę roku. Rezygnuje się ze spacerów tylko wtedy, gdy temperatura spada poniżej -10oC lub na dworze są wyjątkowo niekorzystne warunki atmosferyczne – silny wiatr, deszcz czy śnieżyca. Niewskazane jest też wystawia-nie dziecka na bezpośrednie działanie ostrego słońca. Latem pamiętać trzeba o kremach z filtrem, a w czasie upałów spacerować w miejscach zacienionych i przewiewnych. Na spacery należy też w miarę możliwości wybierać miejsca spokojne, gdzie nie ma spalin i pyłów.

Przebywanie na powietrzu jest bardzo korzystne. Dotlenione dziecko ma lepszy apetyt i lepiej śpi. Spa-cery również delikatne hartują dziecko i podnoszą jego odporność. Korzystne jest też bardzo delikatne nasłonecznianie skóry niemowlęcia. Promienie słoneczne pobudzają wytwarzanie w skórze witaminy D, a ta chroni dziecko przed rozwojem krzywicy.