4. Szczepienia ochronne

SZCZEPIENIA OCHRONNE
lek. med. Katarzyna Drozdowska, pediatra

•  
  Szczepionki monowalentne – to takie, które zawierają jeden typ określonego drobnoustroju lub antygeny pochodzące od jednego typu drobnoustroju, np. typ I wirusa polio
• 
  Szczepionki poliwalentne - to takie, które zawierają więcej niż jeden typ określonego drobnoustroju, np. typ I, II , III wirusa polio

•  
  nie ma dowodów na ryzyko wystąpienia autyzmu po szczepieniu MMR II
•  
  tiomersal ( etylen rtęci) zawarty w wielu szczepionkach jako substancja hamująca rozwój bakterii i innych patogenów nie wykazuje właściwości toksycznych
•  
  nie ma dowodów na to, aby szczepienia powodowały alergie, stwardnienie rozsiane, cukrzycę typu 1, zespół nerczycowy czy zapalenia stawów
• 
  zdarzają się natomiast (nie zawsze) odczyny poszczepienne w postaci zaczerwienienia, obrzęku w miejscu ukłucia, ewentualnie stany podgorączkowe

• 
  Tężec (szczepionka zabita) wprowadzenie szczepień po II wojnie światowej okazało się bardzo efektywne. Obecnie w Polsce notuje się 20-30 zachorowań rocznie, głównie wśród ludzi starszych. W tym miejscu należało by wspomnieć na temat profilaktyki przeciwtężcowej, stosowanej w momencie zranienia: osoby nie szczepione, z niepełną historią szczepień oraz, gdy od ostatniej dawki przypominającej minęło więcej niż 10 lat - należy zastosować uodpornienie czynno-bierne, czyli podać jedną dawkę szczepionki Td (lub TT) oraz domięśniowo immunoglobulinę przeciw tężcową. Osoby ze szczepieniem podstawowym lub gdy od ostatniego szczepienia minęło 5 – 10 lat, podajemy jedną dawkę szczepionki Td (TT). Osoby szczepione podstawowo lub jeśli od ostatniej dawki minęło mniej niż 5 lat nie wymagają podawania szczepionki Td (TT).
•  
  Krztusiec (szczepionka zabita)- w ostatnich latach obserwuje się wzrost zachorowań na krztusiec. Spada odporność poszczepienna w grupie wiekowej 5-15lat, stąd wprowadzono do kalendarza w 6 roku życia szczepionkę zawierającą komponentę krztuścową tzw. acelularną. Szczepionka DTaP (acelularna) może być stosowana w pierwotnym uodpornieniu niemowląt, jak również jako dawka przypominająca u dzieci dotychczas szczepionych DTP (pełnokomórkowa). Na podstawie wieloletnich obserwacji stwierdzono, że szczepionka DTaP wywołuje mniej odczynów poszczepiennych w postaci reakcji miejscowych oraz stanów gorączkowych niż szczepionka DTP.
•  
  Błonica (szczepiona zabita) – od kilku lat nie obserwuje się w Polsce zachorowań na błonicę.
•  
  Poliomyelitis (szczepiona żywa - OPV lub zabita IPV) - Polska bierze udział w Programie Wykorzenienia Poliomyelitis (realizowanym przez WHO od 1988r). W Polsce obowiązuje mieszany kalendarz szczepień: 3 dawki zabitej szczepionki IPV w pierwszych dwóch latach życia (immunizacja w tym okresie najczęściej kojarzona jest ze szczepieniami przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi, Haemophilus influenzae, wzw B), oraz jednej dawki szczepionki żywej podawanej w 6 roku życia. Zastosowanie szczepionki IPV – zabitej, ma na celu uniknięcie zagrożenia wystąpieniem porażeń wiotkich, związanych ze szczepieniem OPV – szczepionką żywą. Natomiast szczepionka OPV dodatkowo indukuje miejscową odporność śluzówki jelita. Na podstawie obserwacji w krajach, gdzie nie stosuje się w ogóle szczepionki żywej a tylko zabitą, stwierdzono prawidłowa ochronę przeciwciał zabezpieczającą przed wystąpieniem poliomyelitis.
•  
  Wirusowe zapalenie wątroby typu B, tzw. żółtaczka wszczepienna – (szczepionka zabita) od 1994 roku wprowadzono do kalendarza szczepienie przeciwko wzw B jako szczepienie obowiązkowe i od tej pory stopniowo zmniejsza się liczba nowych zachorowań na wzw B. Szczepione są wszystkie dzieci w pierwszym roku życia oraz młodzież, która nie została objęta szczepieniami w pierwszym roku życia, czyli w 14 roku życia. Rokrocznie organizowane są tzw. „żółte dni”, w czasie których namawia się pacjentów, którzy nie zostali objęci programem szczepień, do zaszczepienia przeciwko wzw A i B, .
• 
  Odra, świnka i różyczka (szczepionka żywa) - od 2004r w miejsce monowalentnej szczepionki przeciwko odrze wprowadzono skojarzoną, potrójną szczepionkę przeciwko odrze, śwince i różyczce. Od 2005r tą samą potrójną szczepionkę, zalecono również jako drugą dawkę i jest ona podawana w 10 roku życia, (w 11 i 12 roku życia dotyczy dzieci nie zaszczepionych w 10 roku życia). Wykonanie w 7 roku życia szczepienia preparatem monowalentnym przeciwko odrze, czy też skojarzonym MMR (odra, świnka i różyczka), nie stanowi przeszkody w szczepieniu MMR wg nowego programu. Brak monowalentnej szczepionki przeciwko śwince uzasadnia użycie szczepionki MMR, pomimo zaszczczepienia dziecka dotychczas monowalentnym szczepionkami przeciw odrze, z zachowaniem 4 tygodniowego odstępu pomiędzy dawkami. Przebycie którejkolwiek z chorób również nie jest przeciwwskazaniem do podania szczepionki MMR, jednakże dopiero po 2 miesiącach od przechorowania.
•  
  Zakażenia Haemophilus influenzae typu b (szczepionka zabita)– bakterie te są przyczyną ciężkich zakażeń: zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, zapalenia nagłośni, posocznicy, zapaleń płuc i wielu innych, szczególnie narażone są niemowlęta oraz dzieci do 5 roku życia. Wśród dzieci uczęszczających do żłobka, do przedszkola oraz przebywających w domach dziecka obserwuje się duży odsetek nosicielstwa tej bakterii, stąd od 2004r. wprowadzono obowiązkowe szczepienie przeciwko HiB wśród dzieci z domów dziecka, od 2006r dotyczyło ono również dzieci z rodzin wielodzietnych, czyli powyżej 3 dziecka w rodzinie. Od 2007r szczepienie przeciwko zakażeniom Haemophilus influenzae typu b weszło do kalendarza szczepień jako obowiązkowe.

• 
  Zakażenia Streptococcus pneumoniae (szczepionka zabita)- bakteria ta jest odpowiedzialna za występowanie nawracających zapaleń uszu u małych dzieci, u starszych dzieci zapaleń zatok, ciężkich zapaleń płuc, posocznicy oraz zapaleń opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu. Najbardziej narażone są dzieci poniżej 2 roku życia oraz osoby po 65 roku życia. W grupie dzieci uczęszczających do żłobka i przedszkola stwierdzono 60% nosicielstwa tej bakterii, co w sytuacjach obniżonej odporności może zwiększać prawdopodobieństwo rozwinięcia inwazyjnej choroby pneumokokowej. Zachorowania najczęściej występują w miesiącach zimowych, wczesną wiosną. Do niedawna nie było jeszcze skutecznej szczepionki przeciwko pneumokokom dla niemowląt i małych dzieci. Dostępne na rynku 23-walentne szczepionki, nie wykazywały wystarczającej immunogenności u dzieci poniżej 2 roku życia. We wrześniu 2006r pojawiła się na rynku szczepionka 7-walentna, skierowana dla dzieci od 2 miesiąca życia do 5 roku życia. W zależności od wieku dziecka, w jakim podajemy pierwszą dawkę, zalecane są różne schematy – 4, 3, 2 i 1 dawkowy. Zaszczepienie dzieci preparatem 7-walentnym (Prevenar), nie neguje podania szczepionki 23-walentnej (Pneumo-23, Pneumovax 23), u dzieci powyżej 24 miesiąca życia, będących w grupach wysokiego ryzyka.
• 
  Zakażenia rotawirusowe (szczepionka żywa) - od 2007r. w PSO, w związku z licznymi zachorowaniami na tzw. biegunki rotawirusowe, w części dotyczącej szczepień zalecanych pojawiła się informacja na temat szczepienia przeciwko rotawirusom.. Rotarix oraz Rota Teq, są szczepionkami doustnymi i zalecane są dzieciom w celu nabycia odporności na zakażenia przewodu pokarmowego, o etiologii Rotavirusowej. Przebieg tych zakażeń może być bardzo różnorodny, począwszy od łagodnych biegunek, poprzez umiarkowane, do stanów ciężkiego odwodnienia. Im młodszy pacjent, tym łatwiej o zaburzenia wodno-elektrolitowe wynikające ze znacznego odwodnienia i tym częściej wymaga hospitalizacji. I właśnie do tych pacjentów ma być skierowane to szczepienie.
• 
  Zakażenia Neisseria meningitidis typu C – (szczepionka zabita) bakterie te są przyczyną bardzo ciężkich zapaleń opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu oraz posocznicy. Szczyt zachorowań występuje w wieku do 4 lat oraz między 14 i 20 roku życia. Zalecenia szczepienia dotyczą dzieci z rejonów zagrożonych zwiększonym występowaniem tych zakażeń oraz dzieci z zaburzoną odpornością.
• 
  Ospa wietrzna -(szczepionka żywa) - większość chorujących dzieci ma przebieg dość łagodny, ale nie można wykluczyć powikłań w postaci zapaleń nerek, płuc, stawów oraz opon mózgowo-rdzeniowych. Szczególnie ciężki przebieg ospy wietrznej obserwuje się u noworodków i niemowląt oraz u osób poddanych leczeniu immunosupresyjnemu. Szczepionka przeciwko ospie wietrznej ujęta jest w PSO w części szczepień zalecanych dla dzieci, które nie chorowały na tę chorobę oraz dla dzieci i młodzieży z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji. Od 9 miesiąca życia do 12 roku życia, zalecana jest jedna dawka, powyżej 12 roku życia - 2 dawki. Szczepienia dotyczą jedynie osób, które nie chorowały i nie były szczepione.
• 
  Wirusowe zapalenie wątroby typu A, tzw. żółtaczka pokarmowa (szczepionka zabita) – to szczepienie kierowane jest przede wszystkim do dzieci, przebywających w dużych zbiorowiskach typu żłobek, przedszkole, domy dziecka. Przebieg kliniczny zakażenia u małych dzieci jest często bezobjawowy, stąd bardzo łatwo o przeoczenie tej choroby.
•  
  Grypa – szczepionka przeciwko grypie przygotowywana jest co roku w oparciu o wirusy odpowiedzialne za występowanie grypy w danym sezonie zimowym. Szczepionka ta zalecana jest głównie w grupie osób z przewlekłymi chorobami dróg oddechowych, serca, nerek, cukrzycą, zaburzeniami odporności a także wśród dzieci w wieku 6-23miesiące. Dzieci w wieku 6- 35 miesiące otrzymują 1 lub 2 dawki 0,25ml (dwie dawki dotyczą zawsze dzieci poniżej 8 roku życia i szczepionych po raz pierwszy przeciw grypie ), od 36 miesiąca życia podawana jest dawka jak dla dorosłych - 0,5ml.
•  
  Kleszczowe zapalenie mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych (szczepionka zabita)– zapalenia mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych przenoszone są przez kleszcze. Największa liczba zachorowań obserwowana jest w okresie letnim ( lipiec, sierpień), szczepienie to zalecane jest dla dzieci przebywających w czasie wakacji na obszarach zalesionych. Wilgotne lato i łagodna zima sprzyjają rozprzestrzenianiu się kleszczy. Pełny cykl szczepienia składa się z trzech dawek, należy powtarzać co 3 lata. Istniej możliwość profilaktyki po ukąszeniu przez kleszcza. Jest to możliwe tylko do 96 godzin po ukąszeniu.