D. Rozwój dziecka w pierwszym roku życia - neurolog podpowiada

Dr n. med. Jolanta Strzelecka, specjalista neurologii dziecięcej

ROZWÓJ DZIECKA W PIERWSZYM ROKU ŻYCIA

Rozwój somatyczny dziecka rozpoczyna się w momencie zapłodnienia, czyli przekazania materiału genetycznego, pochodzącego w połowie od matki i ojca. Stanowi on klucz do pełnego rozwoju nowo powstającego życia.
Przebieg rozwoju fizycznego dziecka charakteryzuje duża zmienność osobnicza, każde dziecko rozwija się inaczej. Najważniejsze czynniki wpływające na rozwój dziecka to czynniki genetyczne, paragenetyczne i środowiskowe.
Do grupy czynników genetycznych  należą te, które zostają przekazane  postaci genów, które determinują płeć, tor rozwoju dziecka, a więc rytm, tempo wzrastania i dojrzewania. Czynniki paragenetyczne to stan zdrowia i wiek matki, właściwości metaboliczne jej organizmu, liczba poprzednich ciąż i inne. Czynniki pochodzenia środowiskowego stanowią duży zespół wpływów, od których zależy stopień realizacji potencjału genetycznego. Zaliczamy tu m.in.   żywienie, warunki środowiskowo-bytowe, klimat, aktywność ruchową. 

Rozwój dziecka w okresie niemowlęcym

Pierwsze 4 tygodnie życia to okres noworodkowy. Okres niemowlęcy to pierwszy rok życia dziecka począwszy od ukończenia pierwszego miesiąca życia. Podstawowym warunkiem prawidłowego rozwoju psychomotorycznego jest odpowiednia budowa ośrodkowego układu nerwowego. U niemowląt układ nerwowy jest jeszcze niedojrzały, a co za tym idzie wrażliwy na wszelkie niekorzystne zmiany wewnętrzne i zewnętrzne. Funkcjonowanie układu nerwowego jest ściśle związane z czynnością innych narządów wewnętrznych, więc zaburzenie każdego z nich wywołuje u niemowlęcia zakłócenia czynności układu nerwowego, co może odbijać się niekorzystnie na rozwoju psychoruchowym.

Jeśli Twoje dziecko ma zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego- jak np. kolki, refluks żołądkowo-przełykowy, może wtedy być niespokojne, może układać się asymetrycznie lub nawet odgięciowo. Dziecko instynktownie szuka pozycji, która przyniesie mu ulgę. 

Jeśli Twoje dziecko ma zmiany skórne, jak atopowe zapalenie skóry, również może to spowodować jego niepokój.
Charakterystyczną cechą okresu niemowlęcego są ścisłe relacje  pomiędzy rozwojem procesów poznawczych, mowy, uczuć, nawet kontaktów społecznych a rozwojem jego funkcji ruchowych. Dlatego wszystkie  przeobrażenia w tym okresie nazywane są rozwojem psychoruchowym. O rozwoju psychoruchowym mówimy do końca drugiego roku życia, potem rozdzielamy rozwój ruchowy od rozwoju umyslowego.

Szczególnie ważne w rozwoju są tzw. kamienie milowe rozwoju niemowlęcia, jak utrzymanie głowy w pozycji antygrawitacyjnej, chwytanie przedmiotów, zdolność o obracania się wokół osi, siedzenie, zdobywanie pozycji czworonożnej i dwunożnej.

PIERWSZY MIESIĄC ŻYCIA

-rączki i nóżki ma zgięte, dłonie zaciska w piąstki,
-może układać się niesymetrycznie,
-często zwraca główkę w stronę źródła światła,
-na brzuszku unosi główkę i potrafi utrzymać ją przez krótką chwilę,
-wydaje gardłowe dźwięki, a także głośno płacze w celu wyrażenia swoich potrzeb,
-uspokaja się przy wzięciu na ręce i ukołysaniu,
-rozsyła pierwsze odruchowe uśmiechy.
-intensywnie wyrażony jest odruch Moro, który wyzwala się początkowo przy każdym nagłym dźwięku w postaci odwiedzenia i częściowego wyprostu  kończyn (faza I), a potem zgięcia i przywiedzenia (faza II).
-bardzo nasilony odruch ssania (do końca pierwszego roku życia), nasilający się  u głodnego dziecka.

Pamiętaj:

Twoje dziecko jest jeszcze bardzo małe, wykonuje niezamierzone spontaniczne ruchy rączkami i nóżkami. Jeśli przeciąga się lub bierzesz je na ręce, mogą okresowo drżeć mu rączki, nóżki oraz bródka- w tym wieku to normalne. Jeśli w tym czasie chwycisz jego drżącą nóżkę, drganie ustąpi. 

DRUGI MIESĄC

-leżąc zaczyna okresowo prostować nóżki i rączki,
-na brzuszku opierając się na łokciach  prostuje tułów i na krótko chwiejnie unosi głowę,
-przy podciąganiu za ręce z pozycji na plecach, próbuje utrzymać główkę,
-zaczyna reagować na dźwięki, odwraca  się kierunku dźwięku,
-coraz intensywniej obserwuje przedmioty i osoby, wodzi za nimi wzrokiem,
-coraz częściej uśmiecha się do ludzi, zwracających się do niego w jego polu widzenia,,
-wymawia pojedyncze  samogłoski, głównie dźwięki gardłowe (k, g) i samogłoski przednie (i, u), gruchanie nasila się w stanach zadowolenia i nasycenia,
- początkowa faza różnicowania płaczu - różne barwy i natężenie,
-pod koniec II-go miesiąca  część dzieci ustala sobie rytm snu i czuwania.- niektóre przesypiają nawet do 5 godzin bez przerwy,

Pamiętaj:

Twoje dziecko przestało być noworodkiem. Zaczęło okres niemowlęcy, który będzie trwał do konca pierwszego roku życia.
Twoje dziecko nie musi jeszcze przesypiać 5 godzin, za to w czasie dłuższego czuwania, obserwujesz, że jest coraz bardziej zainteresowane otoczeniem. Nadal możesz obserwować rdżenia kończyn.

TRZECI MIESIĄC

-w pozycji na plecach trzyma głowę prosto,
-na brzuszku unosi głowę i utrzymuje ja przez pewien czas opierając się na przedramionach,
-na brzuszku leży z nogami zgiętymi i uniesioną miednicą (żabka),
-podtrzymywane w pozycji siedzącej utrzymuje głowę z lekkim pochyleniem do przodu ,
- utrzymuje przez moment przedmiot włożony do ręki (grzechotkę potrąca ruchem
 niekierowanym),
-potrąca zawieszone zabawki,
-podnosi ręce, ogląda je w zasięgu wzroku, wkłada paluszki do buzi,
-śledzi przedmiot oddalający się z pola widzenia,
-szuka wzrokiem źródła dźwięku,
-ożywia się na widok przygotowań do karmienia,

Pamiętaj:

Nie próbuj ciągnąć dziecka za rączki, żeby sprawdzić, czy ciągnie główkę. To może robić
tylko lekarz w czasie badania. Twoje dziecko zaczyna coraz bardziej się ślinić, wkłada rączki do buzi- to jeszcze nie są zwiastuny wychodzących zębów. Zaczynają się uaktywniać enzymy trawienne i ślinianki. To będzie coraz bardziej pomocne w trawieniu, dziecko musi się do tego przygotować, żeby za kilka miesięcy zacząć przyswajać  bardziej różnorodne pokarmy. 

CZWARTY MIESIĄC

-leży na plecach w pozycji symetrycznej,
-potrafi obrócić się na bok, który samo wybierze,
-w pozycji na brzuszku leży z nogami wyprostowanymi lub półwyprostowanymi,
-w pozycji na brzuszku unosi głowę prostopadle do podłoża i utrzymuje ją swobodnie,
-sięga po zabawki oburącz, niepewnie obmacuje i ogląda,
-włożoną do ręki zabawkę prowadzi do ust,
-lokalizuje źródło  dźwięku- zwraca głowę w tym kierunku,
-odwraca głowę w kierunku osoby, która je woła,
-śmieje się głośno, gaworzy, gdy się do niego przemawia,
-rozpoznaje butelkę, reaguje wyraźnym ożywieniem na jej widok,

Pamiętaj:

Asymetria pierwszych 3 miesięcy powinna już ustąpić- dziecko zaczyna układac się symetrycznie, aby mu w tym pomóc zmieniaj mu strony  w łóżeczku, bierz go raz na jedno , raz na drugie ramię.  
Jeśli dziecko obraca się na boki, odginając główkę do tyłu, nie musi to świadczyć o chorobie. Dziecko odwraca się tak, jak np. leży  zabawka którą chce zobaczyć. Często odgina się przy tym, żeby sprawdzić co się dzieje za nim. Jeśli jego ruchy rączek i nóżek są jednakowo aktywne i obraca się na obie strony, nie musisz się tym przejmować.

PIĄTY MIESIĄC

-na plecach unosi głowę żeby lepiej widzieć przedmioty i osoby,
-na plecach zapiera się stopami i robi lekki „mostek”,
-obraca się z pleców na brzuch,
-na brzuszku próbuje opierać się na dłoniach unosząc górną część tułowia,
-w pozycji na brzuszku leży z nogami wyprostowanymi,
-siedzi z podtrzymywaniem- unosi nogi na kilka cm do góry, zgina je , prostuje,
-podtrzymywane w pozycji siedzącej  utrzymuje pewnie głowę,
-skupia uwagę na kolorowych przedmiotach, przekłada je z ręki do ręki,
-śledzi wzrokiem przedmiot upuszczany na podłogę,
-rączkami obmacuje własne ciało, chwyta nimi za kolanko, „skubie” ubranie,
-przygląda się swemu odbiciu w lustrze,
-odróżnia osoby obce od znanych- reakcja początkowa,
-odróżnia pieszczotliwy i surowy ton głosu ludzkiego,
-rozmawia samo ze sobą, zaczyna łączyć samogłoski ze spółgłoskami.

Pamiętaj:

Twoje dziecko może zupełnie niespodziewanie zacząć płakać w gabinecie lekarskim lub na widok  osób, których nie widziało kilka dni. Nie przejmuj się, dziecko zaczyna rozpoznawać osoby obce. W ciągu następnych kilku miesięcy to  na pewno będzie się nasilało, a potem stopniowo ustąpi. Na przełomie tego i następnego miesiąca całkowicie zanika odruch Moro. W tym czasie reakcja. Twojego dziecka na nagłe dźwięki , staje się taka sama jak Twoja.

SZÓSTY MIESIĄC

-leżąc na plecach pewnie  unosi głowę, bawi się rączkami
-odwraca się z brzucha na plecy,
-w pozycji na plecach chwyta ręką stopy, bawi się palcami stóp, wkłada je do buzi,
-siada podciągane za obie ręce, siedzi przytrzymywane.
-często chwyta przedmioty obiema rękami (chwyt dłoniowy), przekłada zabawki z ręki do ręki,
-potrafi okazać czy przedmiot podoba mu się, czy nie,
-na najbliższą rodzinę reaguje gaworzeniem i uśmiechem,
-w stosunku do obcych staje się lękliwe i nieufne,
-lub i przyglądać się swemu odbiciu w lustrze,

Pamiętaj:

To mit , że dziecko siada w 6 miesiącu życia. W tym czasie powinno opanować ruchy przewracania się na brzuch i plecy, które są niezbędne w nauce siadania. Nie sadzaj jeszcze dziecka, jego kręgosłup nie jest gotowy do takiego obciążenia.
Jeśli jednak Twoje dziecko siada samo, nie utrudniaj mu tego.
 
SIÓDMY MIESIĄC

-w pozycji na brzuszku  próbuje pełzać, głównie przy pomocy rąk, nogi nie biorą udziału, początkowo do tyłu, następnie okrężnie,
-siada z pomocą dorosłego lub gdy się czegoś chwyci,
-siedzi samo krótko, niepewnie, podpierając się rękami,
-chętnie chwyta zabawki  w obie ręce i  stuka nimi o siebie lub o twarde podłoże,
-wyraźnie przejawia reakcje lękowe wobec obcych,
-powtarza wielokrotnie te same sylaby ( ma-ma-ma, ba-ba-ba),
-przywołuje głosem dorosłych,
-uczy się pić z kubeczka, wyciąga rękę po biszkopt,

Pamiętaj:

W tym czasie Twoje dziecko reaguje wielkim niepokojem i płaczem na obcych. Niestety, jeśli musisz w tym czasie  zostawić dziecko na 2-3 dni, to może Cię przywitać taką samą reakcją.
W tym wieku dziecko zaczyna pelzać do tyłu, jest to ważne, bo pomoże Twojemu dziecku opanowć jedna z metod siadania.
Twoje dziecko powinno posadzone siedzieć pewnie.

ÓSMY MIESIĄC

-w pozycji na brzuszku pełza do przodu i okrężnie, początki raczkowania,
-siada z pozycji na boku,
-siedzi pewnie, wyprostowane przez kilka minut,
-sięga po coraz mniejsze przedmioty i chwyta je kciukiem i palcem wskazującym,
-staje podciągane za obie ręce, stoi z oparciem,
-aktywnie współdziała w zabawach typu „a ku-ku”,
-jest nieufne wobec obcych, najlepiej czuje się przy mamie,
-reaguje na zakazy „nie wolno”, ale czasami próbuje je ignorować.

Pamiętaj:

Jeśli zaczniesz już teraz stosować metody wychowawcze wobec dziecka, np. zakazujące uderzania Ciebie, ciągania za włosy, bardzo szybko osiągniesz sukces. Dziecko zaczyna sprawdzać, na co mu pozwalasz.
Możesz zacząć uczyć robić dziecko „pa-pa”. Ta wczesna umiejętność sprawi  Tobie i wszystkim bliskim wielką przyjemność.
Twoje dziecko zaczyna samodzielnie siadać, siedzi pewnie, przy próbie przewrócenia go zaczyna podpierać się rączkami.

DZIEWIĄTY MIESIĄC

-siada samodzielnie z pozycji raczkowania- na brzuszku,
-przechodzi z pozycji siedzącej do raczkowania,
-sprawnie raczkuje,
-wstaje samo opierając się o pręty łóżeczka, siada ciężko z tej pozycji,
-wyrzuca zabawki z wózka i obserwuje jak spadają,
-wkłada zabawki do koszyka i wyjmuje,
-z zaciekawieniem ogląda książeczki i obrazki,
-naśladuje dźwięki, np. kaszel, cmokanie,

Pamiętaj:

Jeśli Twoje dziecko jeszcze ma problemy z samodzielnym siadaniem, to w tym miesiącu powinno już to umiejętność opanować. Powinno usiąść z pozycji na  brzuszku, czyli tzw. pozycji niedźwiadka.
W tym czasie pojawia się reakcja tzw. spadochronowa, która polega na wyciąganiu rączek przy nagłym pochylaniu dziecka do przodu. To pomoże zamortyzować potencjalne upadki dziecka, w dalszych etapach doskonalenia umiejętności chodzenia.

DZIESIĄTY MIESIĄC

-samodzielnie wstaje z pozycji na brzuszku,
-próbuje chodzić  bokiem  wzdłuż mebli przytrzymując się ich,
-stoi samodzielnie,
-bawi się w chowanego, chowa się pod pieluszką, którą z wybuchem radości ściąga z głowy,
-odróżnia pochwałę od nagany, pochwały są dla niego bardzo ważne,
-odnajduje schowany przedmiot,
-naśladuje proste sylaby i próbuje je powtarzać,
-na prośbę dorosłego podaje zabawkę nie wypuszczając jej z rąk,
 
Pamiętaj:

Twoje dziecko wstaje jeszcze bardzo niezdarnie, ale szybko robi postępy. Początkowo może wstawać z jednej nóżki, gdy nieco udoskonali tę umiejętność, zacznie wstawać też z drugiej. W początkowym okresie  może stać okresowo na palcach i zaginać paluszki. Dopiero zaczyna uczyć się pionizacji, więc musi wypróbować jaka pozycja będzie najwłaściwsza, żeby nie wylądować z powrotem na pupie.Nie próbuj wstawiać dziecka do chodzika, nie przeciążaj zbyt częstym prowadzaniem jego kręgosłupa i nóżek.
 
JEDENASTY MIESIĄC

-sprawnie siada z pozycji stojącej  przy poręczy,
-chodzi pewnie do przodu trzymane za obie ręce,
-podnosi zabawki  przykucając lub schylając się, trzyma się w tym czasie jedna ręką poręczy,
-wkłada, wyjmuje, wysypuje drobne przedmioty, otwiera pudełka,
-dopasowuje części zabawek do siebie,
-rozumie i wykonuje polecenia poparte gestem oraz proste zakazy,
-jest onieśmielone wobec obcych,
-współdziała przy ubieraniu,
-wysadzane w porę zaczyna załatwiać się do nocniczka,

Pamiętaj:

Twoje dziecko nadal doskonali naukę chodzenia, nadal nie musisz przejmować się jeśli próbuje okresowo chodzic na palcach.Dokładnej oceny chodu  dokonamy , gdy dziecko zacznie samodzielnie stawiać pierwsze kroki.

DWUNASTY MIESIĄC

-chodzi trzymane za jedną rękę,
-próbuje stawiać samodzielnie pierwsze kroki,
-trzymając dwa przedmioty interesuje się trzecim,
-buduje wieżę z klocków, przyciąga lub popycha zabawki,
-reaguje na swoje imię,
-wymawia kilka słów ze zrozumieniem.

Pamiętaj:

Twoje dziecko nie musi jeszcze chodzić samodzielnie, to jest moment, w którym nabywa dopiero umiejętności chodzenia. W tym czasie stopy są płaskie. Jeśli miałaś wątpliwości co do rozwoju Twojego dziecka, a zaczyna ono chodzić w 12 mies. życia , to pamiętaj, że dotychczasowy jego rozwój jest prawidłowy.

Koniec okresu niemowlęcego. Zaczynamy okres wczesnego dzieciństwa, czyli drugi rok zycia.

Pamietaj:

Nie ma dwóch identycznych osób. Nawet bliźnięta różnią się między sobą. Każde dziecko rozwija się swoim torem. Niektóre dzieci nabywają kolejne umiejetności zgodnie z określonymi zasadami, inne rozwijają się w sposób tzw. skokowy, tzn, osiągają niektóre umiejętności  nieco później niż rówieśnicy, ale w pewnym momencie, w krótkim czasie, zaczynają  nagle zdobywać umiejętności z poprzednich miesięcy i ostatecznie ich rozwój nie odbiega od rówieśników. Ważne jest , aby dziecko mieściło się w szerokich ramach rozwoju.