Jak zapobiegać rakowi piersi?

Czego się boimy?

Popularyzowanie informacji o chorobach piersi sprawia, że coraz więcej kobiet interesuje się tym problemem. Jednak nadal hasło "rak piersi" budzi lęk. Czy słusznie? Niestety nie ma na to pytanie prostej odpowiedzi.

Z jednej strony rozwijają się metody rozpoznawania i leczenia nowotworów, w tym także nowotworów piersi, z drugiej rośnie liczba zachorowań. W Polsce szacuje się, że co 12 kobieta może zachorować na raka piersi, ale od roku 2002 zaobserwowano zmniejszenie się liczby zgonów spowodowanych przez tę chorobę.

Coraz więcej jest osób, które żyją bardzo długo z rozpoznaną i leczoną chorobą nowotworową. Przeważnie wracają one do pracy i wcześniej prowadzonego trybu życia. Niektóre choroby nowotworowe stają się, pod względem swojego przebiegu, chorobami o charakterze przewlekłym, podobnie jak cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa czy niewydolność nerek. Do tej grupy od pewnego czasu należy także rak piersi.

Co sprzyja zachorowaniu?

Obecnie nie umiemy jeszcze skutecznie zapobiegać nowotworowi piersi. Znane są niektóre czynniki, które sprzyjają zachorowaniu, ale większości z nich nie jesteśmy w stanie wyeliminować. Wieloletnie obserwacje pozwoliły na przykład ustalić, że rak piersi może być chorobą dziedziczną. Ale wyniki badań wskazują, że podłoże genetyczne jest do udowodnienia tylko u 15% chorych. Wynika to prawdopodobnie z faktu, że obecnie umiemy wykrywać uszkodzenia tylko w kilku genach.

Uważa się, że stwierdzenie choroby nowotworowej w piersi, jajniku, trzonie macicy czy jelicie grubym u krewnych pierwszego i drugiego stopnia może świadczyć o wyższym ryzyku zachorowania na raka piersi. Oznacza to, że kobieta, której matka, siostra, córka, ale także babka, czy siostra matki lub ojca zachorowały na raka piersi, zwłaszcza przed 40. rokiem życia, albo na raka jajnika w dowolnym wieku, jest bardziej narażona na zachorowanie niż ta, w rodzinie której nie było takich przypadków. Ryzyko zachorowania zwiększa się tym bardziej, im więcej tych nowotworów rozpoznano u najbliższych krewnych.

Kobiety, które znając historię swojej rodziny, podejrzewają, że należą do takiej grupy wysokiego ryzyka, mogą zgłosić się do Poradni Genetycznej i tam uzyskać poradę, dowiedzieć się, czy powinny mieć wykonane specjalistyczne badania i czy mogą być objęte jakimiś działaniami profilaktycznymi. Poradnie Genetyczne w Polsce funkcjonują w ośrodkach onkologicznych i tam można uzyskać pełną informację.

Oprócz czynnika "rodzinnego" zachorowaniu na raka piersi sprzyja także "profil hormonalny" kobiety. Z obserwacji wynika, że osoby, które wcześnie zaczęły miesiączkowanie, nie rodziły i nie karmiły dzieci, lub rodziły późno, późno wkroczyły w okres menopauzy, są bardziej narażone na zachorowanie. Podobnie kobiety, które znacznie przybrały na wadze pomenopauzie. Jest to związane z utrzymującym się długo wysokim poziomem tak zwanych hormonów płciowych, zwłaszcza estrogenów. Substancje te u kobiet młodszych powstają w jajnikach, a u starszych są wytwarzane między innymi w tkance tłuszczowej, mięśniach, wątrobie.

Coraz częściej pojawiają się także doniesienia o niekorzystnym wpływie przewlekłej, kontynuowanej dłużej niż 10 lat, terapii hormonalnej. Dotyczy to zarówno doustnych środków antykoncepcyjnych, jak i hormonalnej terapii zastępczej. Dlatego u kobiet, których bliskie krewne chorowały na raka piersi lub jajnika, należy bardzo wnikliwie przeanalizować wskazania medyczne do stosowania leków hormonalnych. Trzeba rozważyć, czy potencjalna korzyść płynąca z podawania takich preparatów rzeczywiście przewyższa ryzyko powstania choroby nowotworowej.

Z innych czynników, które mogą sprzyjać zachorowaniu na raka piersi wymienia się nadmierne, przewlekłe spożywanie alkoholu i stosowanie diety bogatej w tłuszcze zwierzęce.

Ryzyko zachorowania na raka piersi rośnie z wiekiem, ale w ostatnich latach obserwowany jest także wzrost liczby zachorowań u osób bardzo młodych.

Im wcześniej wykryty. Rak piersi jest nowotworem, który można wyleczyć, pod warunkiem, że zostanie wcześnie wykryty. Istnieją skuteczne metody wczesnego rozpoznawania tego nowotworu, ale trzeba dać im szansę. Sposobem najprostszym jest tak zwana samokontrola. Badanie to powinna wykonywać systematycznie każda kobieta, która skończyła 20. rok życia. Należy je przeprowadzać co miesiąc. U kobiet młodszych - najlepiej między 5. a 10. dniem cyklu miesiączkowego, a u tych, które już nie miesiączkują, może to być dowolny, ale łatwy do zapamiętania termin, na przykład dzień urodzin. Należy dokładnie obejrzeć i zbadać palcami piersi, okolice pach i obojczyków. Warto zaopatrzyć się w obrazek instruujący, jak takie badanie wykonać. Bardzo praktyczne są obrazki w formie zawieszki, którą można umieścić w łazience w pobliżu lustra. W aptekach jest dostępny model piersi, wykonany ze specjalnego tworzywa, w którym ukryte są wzorce różnych zmian imitujących guzki i zgrubienia. Korzystając z tego, można nauczyć się rozpoznawania nieprawidłowości we własnych gruczołach piersiowych:
 

• asymetrii w wyglądzie piersi
• zmiany wyglądu skóry, brodawki sutkowej i jej otoczki
• wydzieliny z brodawki
• wciągania się brodawki do wnętrza piersi, zgrubienia, stwardnienia, zagłębienia skóry, które wyglądają tak, jakby coś pociągało tę skórę od spodu.

Czasem skóra wygląda jak skórka owocu cytrusowego - powszechna jest nazwa "wygląd skórki pomarańczowej", przy czym istotna nie jest barwa skóry, a charakterystyczne dołeczki. Pierwsze samobadanie na pewno nie jest łatwe. Jeżeli instrukcja dołączona do obrazków lub modelu piersi nie jest dość jasna, koniecznie trzeba poprosić o pomoc lekarza rodzinnego, ginekologa, pielęgniarkę czy położną. I nauczyć się wyglądu własnych piersi.

Lekarz, do którego powinno się raz w roku zgłaszać na badanie, widzi stan bieżący i tylko od samej zainteresowanej może dowiedzieć się, czy objaw, na który zwrócił uwagę, jest nowy i ważny, czy też jest to cecha budowy piersi. Każda niepokojąca zmiana wymaga wyjaśnienia. Służą temu odpowiednie badania dodatkowe.

Kiedy poddać się badaniom kontrolnym?

W rozpoznawaniu chorób piersi podstawowe znaczenie ma mammografia, czyli prześwietlenie piersi oraz ultrasonografia gruczołów piersiowych

• sonomammografia, potocznie nazywana badaniem USG. Badania te wzajemnie się uzupełniają i tylko lekarz może należycie ocenić, które z nich powinno być wykonane. Mammografia bywa bardziej czułą metodą u kobiet starszych, USG u młodszych.

W krajach, w których od kilkudziesięciu lat prowadzone są bardzo systematycznie badania osób bez objawów choroby, uzyskano zmniejszenie śmiertelności spowodowanej rakiem piersi nawet o 40%. W Polsce kobiety, Które ukończyły 50 lat mają prawo do bezpłatnego badania mammograficznego. Wskazane jest, aby pacjentki miały możliwość oprócz mammografii przeprowadzić w razie potrzeby inne badania niezbędne do postawienia diagnozy i objęcia dalszą opieką. Programy badań profilaktycznych, które w ciągu ostatnich lat finansowane są w Polsce ze środków publicznych, pozwalają na zbadanie co drugi rok kobiet od 50. do 69. roku życia. Dlatego, jeśli trafia do skrzynki pocztowej zaproszenie na badanie, a kobieta, której ono dotyczy, nie miała w ciągu ostatniego roku mammografii, koniecznie powinna zgłosić się w podanym terminie. Ośrodki biorące udział w programie badań profilaktycznych często także ogłaszają się w prasie i na afiszach. Wystarczy tylko umówić telefonicznie godzinę wizyty.

Jeżeli kobieta przed 50. rokiem życia miała już robioną mammografię w określonej pracowni i tam przechowywana jest jej cała dokumentacja, to najlepiej, żeby również w ramach programu badań profilaktycznych zgłosiła się do tego samego ośrodka. Jeśli ośrodek mammograficzny nie przechowuje zdjęć we własnym archiwum, to bardzo ważne, aby idąc na kolejne badanie, zabrać ze sobą całą dokumentację medyczną: przede wszystkim zdjęcia (!) i ewentualnie opisy badań ultrasonograficznych, czy wyniki wykonywanych wcześniej biopsji.

Kobiety z grupy zwiększonego ryzyka zachorowania na raka piersi powinny zgłaszać się na badanie piersi wcześniej, niż przewiduje to standardowy program. Przyjmuje się, że pierwsze badanie powinno być wykonane z wyprzedzeniem 10 lat w stosunku do wieku tej krewnej, u której został wykryty nowotwór. Na badanie może skierować ginekolog, onkolog lub lekarz w poradni genetycznej.

Rozsądnie byłoby nie czekając na skierowanie na badanie bezpłatne, zainwestować własne pieniądze, po ukończeniu "czterdziestki" zgłosić się na pierwszą mammografię. Kobiety przed 40. rokiem życia powinny mieć wykonane badanie USG. Jest ono bezpieczne i niebolesne. Można je przeprowadzić nawet u kobiety w czasie ciąży. Szczególnie ważne jest okresowe wykonywanie badań piersi w czasie kuracji hormonalnej, nawet jeśli samokontrola nie wskazuje na obecność jakiejkolwiek patologii.

Co robić, jeśli pojawi się coś niepokojącego?

Najlepszym sposobem postępowania w chwili podejrzenia choroby jest zachowanie zdrowego rozsądku, przejście kolejnych etapów rozpoznawania choroby, w miarę możliwości, jak najszybciej, a po uzyskaniu ostatecznej odpowiedzi, ustalenie ze swoim lekarzem właściwego sposobu leczenia.

Warto zapamiętać!

Nawet jeżeli w otrzymanym wyniku badania piersi była zalecona kontrola za 6, 12 lub 18 miesięcy, a w comiesięcznej samokontroli stwierdza się coś niepokojącego, bezwzględnie należy udać się do lekarza natychmiast!

Biopsja jest badaniem, które zaleca lekarz wykonujący USG. Przeważnie polega na tym, że igłą (taką samą, jakiej używa się do wykonywania zastrzyków domięśniowych) nakłuwa się miejsce wskazane przez sondę ultradźwiękową. Bardzo często udaje się lekarzowi wykonującemu biopsję opróżnić całkowicie torbiel, czyli zbiornik płynu, który wytworzył się w rozszerzonym przewodzie gru-czołowym. Wydobyty płyn bada się pod mikroskopem, poszukując w nim komórek nowotworowych. Zdarza się, że opróżniona torbiel zanika. Bywa też jednak i tak, że u niektórych kobiet opróżnione torbiele pojawiają się ponownie. Mogą też powstawać nowe. Najczęściej zależy to od funkcji hormonalnej i czasem może wymagać leczenia specjalistycznego.

Niekiedy opróżnienie torbieli sprawia, że znajduje się zmianę, którą ta torbiel zasłaniała. Po wykonaniu biopsji, nawet jeżeli w badaniu mikroskopowym nie znaleziono komórek nowotworowych, zawsze zalecana jest kontrola. Najczęściej zaleca się wykonanie badania USG po 3-6 miesiącach. W wybranych przypadkach konieczne bywa wykonanie biopsji igłą grubszą niż opisana wyżej. Dotyczy to przeważnie zmian, które w badaniu USG mają wygląd litego, czyli twardego guzka, lub ich kształt i wygląd nasuwają podejrzenie, że cienką igłą nie uda się uzyskać wystarczającej ilości tak zwanego materiału do badania.

Biopsję można także przeprowadzać pod kontrolą mammografii. Zależnie od wyposażenia ośrodka, w którym ma miejsce badanie, biopsję taką wykonuje się u pacjentki w pozycji siedzącej lub leżącej. Do biopsji w pozycji siedzącej używa się odpowiednio przystosowanego mammografu, a obraz piersi uzyskuje się na kliszy - tak jak w czasie mammografii.

Są też pracownie wyposażone w specjalne stoły do wykonywania biopsji. Pacjentka leży na brzuchu, pierś - przez otwór w stole - umieszczana jest w urządzeniu, pozwalającym na uzyskanie bardzo dokładnego obrazu cyfrowego zmiany, która ma być poddana biopsji. Komputerowa analiza obrazu umożliwia na umieszczenie igły biopsyjnej w badanym obszarze z dokładnością do dziesiętnych części milimetra. Takie same stoły mogą też być wykorzystywane - po zainstalowaniu odpowiedniej przystawki - do wycinania bardzo małych zmian w obrębie piersi. Do takiego zabiegu kwalifikują się zmiany o charakterze łagodnym.

Jaki może być wynik biopsji igłowej?

Badanie mikroskopowe oceniane jest zawsze razem z badaniem klinicznym i tak zwanymi badaniami obrazowymi. Jeżeli w badaniach wykonanych przed biopsją obraz przemawiał za zmianą łagodną, to brak komórek raka w materiale analizowanym przy użyciu mikroskopu pozwala na zakwalifikowanie kobiety tylko do systematycznej kontroli. Leczenia operacyjnego wymagają tylko te zmiany o charakterze łagodnym, które gwałtownie zaczęły rosnąć, sprawiają znaczne dolegliwości lub są duże w stosunku do wielkości całej piersi.

Jeżeli w badaniu mikroskopowym znalezione zostaną komórki nowotworowe, to konieczna jest pilna konsultacja onkologiczna i dalsze leczenie. Zawsze, kiedy wynik badania mammograficznego lub USG wskazuje na obecność zmiany nowotworowej, a w biopsji cienkoigłowej nie znaleziono komórek nowotworowych, konieczne jest wykonanie biopsji chirurgicznej.

Tylko dopóki rak piersi jest bardzo mały, istnieje duże prawdopodobieństwo, że kobieta zostanie całkowicie wyleczona. Dlatego warto się badać i tym samym dać sobie szansę!

Zachęcamy do wykonywania badań profilaktycznych. Już dziś umów się ze swoim lekarzem ginekologiem Medicover.

W jaki sposób badać piersi?

Samobadanie piersi to najskuteczniejsza broń, jaką dotychczas wymyślono w walce z rakiem piersi. Badanie wykonujemy regularnie, co miesiąc, najlepiej między 5. a 10. dniem cyklu. W tej fazie piersi są najbardziej miękkie i najłatwiej wyczuć w nich jakąkolwiek zmianę. U kobiet nie miesiączkujących badanie powinno być wykonywane w tym samym, dowolnie wybranym, dniu każdego miesiąca.


Rys. 1
Badanie rozpoczynamy od oglądania. Stajemy przed lustrem i dokładnie przyglądamy się obydwu piersiom. Każda asymetria brodawek, zaciągnięcia skóry, zmiana podobna do alergii, zaczerwienienie, także zmiana na skórze podobna do skórki pomarańczowej, mogą być znakiem ostrzegawczym, że dzieje się coś niedobrego.


Rys. 2
Następnie podnosimy ręce do góry, za głowę, łokcie wysuwamy do tyłu i znów porównujemy symetrię piersi.

Rys. 3
Teraz opieramy dłonie na biodrach, wysuwamy barki i łokcie do przodu. Jeszcze raz dokładnie porównujemy symetrię piersi.

Rys. 4
Kolejnym etapem jest badanie dotykiem. Należy je przeprowadzić w dwóch pozycjach: na stojąco i na leżąco. Rozpoczynamy od badania na stojąco. Dokładnie i powoli opuszkami dwóch lub trzech palców uciskamy okolicę brodawki i każdy z czterech kwadratów (każdą ćwiartkę). Szukamy wszelkich nowych guzków, zgrubień. Nie wszystkie z nich muszą być oznaką choroby. Ale wyjaśnić to można dopiero po wykonaniu dodatkowych badań. Aby nie opuścić żadnego miejsca, można badać pierś punkt po punkcie, wyznaczając linie okrężne, pionowe, poziome lub promieniste rozchodzące się od brodawki.


Rys. 5
Przed badaniem unosimy rękę do góry. Masując okolice brodawki, sprawdzamy czy nie ma w niej żadnej wydzieliny. Zaniepokoić nas powinien każdy wyciek z brodawki, szczególnie, gdy jest podbarwiony krwią.


Rys. 6
To samo powtarzamy w pozycji leżącej. Jedną rękę umieszczamy wysoko nad głową, pod bark wkładamy poduszkę lub zwinięty ręcznik i znowu dokładnie badamy całą pierś, punkt po punkcie. Na koniec sprawdzamy pachowe węzły chłonne. Unosimy jedną rękę do poziomu, a drugą badamy doskonale w ten sposób dostępny dół pachowy.


Rys. 7
Tutaj również poszukujemy guzków i zgrubień. Zdrowe, niepowiększone węzły chłonne są w zasadzie niewyczuwalne podczas badania dotykiem. Szczególna uwagę należy zwrócić na wszelkie zmiany, takie, które nie występowały wcześniej, czyli po poprzedniej miesiączce, lub przy poprzednim badaniu przed miesiączką.

Pamiętajmy, piersi bada się powoli i bardzo delikatnie. Pośpiech jest złym doradcą. Kobieta, która regularnie bada sobie piersi, dokładnie zna ich budowę i może pomóc lekarzowi. Każda, najmniejsza nawet zmiana w wyglądzie piersi, nowe zgrubienie czy guzek powinny skłonić do wizy-ty u ginekologa.

Zgłoś się najszybciej do lekarza, jeśli stwierdzasz:

• asymetrię piersi
• zmianę w wyglądzie piersi: zaczerwienienie, zmarszczenie, zaciągnięcie, zapadanie się skóry
• zmianę w obrębie brodawek: asymetrię, wyciągnięcie, owrzodzenie, wyciek
• guzek lub zgrubienie w obrębie pachy
• pojawienie się zmian, które wcześniej nie występowały.

Dr n. med. Paweł Górnaś
Specjalista chorób wewnętrznych