Co o nim wiesz?

Teoretycznie wszyscy wiedzą, co to jest stres, a jednocześnie używają tego poję¬cia w odmiennych znaczeniach. Gdyby przez chwilę zastanowić się, z czym kojarzy się stres, pojawiłyby się różne odpowiedzi: napięcie, zdenerwowanie, drżenie głosu, walenie serca, ale też: wystąpienie publiczne, kłótnia z żoną, decydująca rozmowa z szefem, napięta atmosfera w pracy, przeciążenie, zagrożenie, 2L może: ślub czy narodzenie się dziecka? O czym więc mówią ludzie, gdy słyszymy: żyję w stresie, przeżyłem stres, ta sytuacja była dla mnie stresująca, mam stres?

Ogólnie stres to reakcja organizmu na stawiane mu wymagania - fizyczne i psychiczne. Wówczas traktujemy stres jako skutek sytuacji stresującej, w której działają czynniki potencjalnie szkodliwe (nazywane stresorami). Reakcja organizmu zachodzi na trzech poziomach: biologicznym, psychologicznym i w zachowaniu.

Stres to reakcja organizmu na stawiane mu wygórowane wymagania.

Stres biologiczny
Pojęcie stresu pochodzi od wybitnego fizjologa H. Selye (1960) i oznacza w tym ujęciu: „niespecyficzną reakcję organizmu na dowolne wymagania stawiane mu z zewnątrz". To znaczy, ze fizjologicznie człowiek reaguje w ten sam sposób na różne bodźce stresujące, Co dzieje się wówczas z ciałem?

W odpowiedzi na stresory w organizmie zachodzi szereg zmian, które mają doprowadzić do zaadap¬towania się do sytuacji, poradzenia sobie z nią. Selye nazwał je ogólnym zespołem adaptacyjnym (GAS - generał adaptation syndrome), Przebiega on w 3 fazach,

Faza I - stadium alarmowe
Ponieważ stres w uproszczeniu można traktować jak zagrożenie, to w odpowiedzi na nie człowiek automatycznie przygotowuje się do obrony. Musi być bardziej sprawny, by móc uciec lub zaatakować, Tak, więc wydzielane są hormony do krwi (głównie adrenalina oraz dopamina i noradrenalina). To powoduje przyspieszenie akcji serca, wzrost ciśnienia krwi i tętna, uwolnienie cukru magazynowanego w wątrobie do krwi, wzrost poziomu wolnych kwasów tłuszczowych i cholesterolu. Ponadto więcej krwi płynie do mięśni i mózgu, a mniej do skóry i narządów trawiennych. Rozszerzają się źrenice.
Zatem organizm ma więcej energii do działania (cukier) i są do niego gotowe organy, od których zależy sukces - mięśnie, serce (bieg, walka), mózg (szybki proces myślenia) i oczy (spostrzeganie). Stąd w stresie odczuwa się: szybkie i mocne bicie serca, przyspieszony oddech, napięcie mięśni, ściskanie w żołądku, pocenie się, drżenie, rumieńce, Jest to stan pobudzenia. Zachodzą zmiany hormonalne i nerwowe, w układzie sercowo-naczyniowym, mięśniowym i metabolicznym. W wyniku tego chwilowo obniża się odporność organizmu, Jeśli sytuacja stresująca trwa nadal, następuje drugi etap GAS.

Faza 2 - stadium odporności
Następują reakcje przeciwstawne do uruchomionych w pierwszej fazie, aby obniżyć aktywność mechanizmów rozpoczętych w stadium alarmowym. Zwalnia się tempo bicia serca, opada ciśnienie krwi i napięcie mięśniowe. Dzieje się tak, gdyż w tym czasie organizm adaptuje się do działających stresorów, Toleruje je, zwalcza i radzi sobie z nimi. Wówczas odporność organizmu wzrasta powyżej normy.

Wększość sytuacji stresujących w życiu ludzi kończy się na tym etapie. Jednak istnieją szkodliwe czynniki długotrwałe lub skrajnie silne, które powodują przejście do kolejnego etapu GAS.

Faza 3 - stadium wyczerpania
Gdy możliwości energetyczne i obronne zostają uszczuplone lub zużyte, dochodzi do wyczerpania organizmu. Pojawia się ogólne pobudzenie, które nie służy zwalczaniu stresora. Jest wskaźnikiem rozregulowania funkcji fizjologicznych, utraty zdolności obronnych organizmu. Przedłużanie się tej fazy prowadzi do nieodwracalnych zmian w organizmie, powstawania wielu chorób i zaburzeń, a w skrajnych przypadkach śmierci (np, śmierć voodoo),

Stres psychologiczny
Analogicznie do zmian fizjologicznych przebiegają procesy psychologiczne. Dotyczą one emocji, proce¬sów poznawczych (tj. myślenia, spostrzegania) oraz motywacji, czyli pobudzenia do działania.

Faza I - mobilizacji
Na początku następuje aktywizacja procesów psychicznych człowieka. Mobilizuje się on, aby zwalczyć zagrożenie, poradzić sobie z trudną sytuacją. Zatem szybciej myśli, łatwo kojarzy fakty, odtwarza z pa¬mięci zapomniane informacje, sprawniej przebiega spostrzeganie, reakcje są szybkie i intensywne, a za¬chowania dostosowane do sytuacji, elastyczne. Towarzyszy im podniesienie nastroju. Człowiek sam później bywa zaskoczony tak dużymi umiejętnościami czy dokonaniami, o które się nie podejrzewał, W tym czasie ujawnia się pozytywna - mobilizująca rola stresu. Gdy przedłuża się on lub nasila dochodzi do następnej fazy,

Faza 2 - rozstrojenia
Na tym etapie obniża się poziom czynności psychicznych, człowiek nie radzi sobie z sytuacją. Poja¬wiają się trudności ze skupieniem i utrzymaniem koncentracji uwagi, problemy z logicznym myśle¬niem (np. pustka w głowie, natłok myśli, wyciąganie nieuprawnionych wniosków, nadmierne uogól¬nianie lub koncentracja na szczegółach), zaburzenia pamięci. Osoby w tym stanie nie podejmują działań lub powtarzają stereotypowe, nieefektywne czynności. Nic więc dziwnego, że towarzyszy im uczucie bezradności, smutku, napięcie, a czasem lęk, lub niekontrolowany gniew. Gdy stan ten przeciąga się, prowadzi do 3 fazy,

Faza 3 - destrukcji
To okres, w którym człowiek odczuwa, że poniósł porażkę. Rezygnuje z działań - poddaje się i zała¬muje. Nie jest zdolny do poprawnej oceny sytuacji - wyolbrzymia trudności i negatywnie określa swoje możliwości. Dominuje lęk, gniew, przygnębienie lub zobojętnienie. W tym stanie ludzie popadają w apatię albo wykonują gwałtowne, lecz chaotyczne działania: próbują szukać pomocy, uciec, popadają w rozpacz albo dopuszczają się zachowań agresywnych lub szkodliwych dla siebie (niekontrolowane używanie alkoholu, środków uspokajających, samookaleczenia, zachowania pod wpływem impulsu, próby samobójcze). Może też paradoksalnie uznać, że nie dzieje się nic złego (wbrew opinii otoczenia) - w ten sposób próbując się odciąć od zagrażającej sytuacji, na którą nie ma wpływu. Wygląda to tak, jakby zaprzeczał istnieniu stresu.

Zmiany fizjologiczne, emocjonalne, dotyczące myślenia i zachowania zawsze współwystępują ze sobą, ale w różnym nasileniu. Jedni denerwują się, odczuwają strach, widoczne są zmiany wegetaty¬wne - rumienią się, drży im głos, zapominają prostych informacji i zaprzestają działań. Inni pobudzeni - chodzą po pokoju, głośno mówią, skłonni są do wybuchów, złości, czerwienią się i wzrasta ciśnie¬nie krwi. Są też osoby, u których dominują objawy wegetatywne - drżenie rąk, bicie serca i ruchowe np. niepokój, ale psychologicznie są mało pobudzeni - jasno myślą, są skoncentrowani, mogą zaplanować działania,
Stres biologiczny i psychologiczny zachodzi w 3 fazach:
1- alarmu - mobilizacji do obrony lub ucieczki
2- odporności - kiedy organizm człowieka dostosowuje się do sytuacji
3- wyczerpania - kiedy dochodzi do załamania możliwości przeciwdziałania stresowi
 
Poniżej zaprezentowana jest lista reakcji na stres. Zaznacz, które symptomy pojawiają się u Ciebie. Pozwoli to określić, w jaki sposób jesteś skłonny reagować na stres i czy jesteś pod wpływem stresu,
 
Każdą z wymienionych reakcji oceń na skali od 0 do 3:
0 - nigdy I - czasami 2 - często

Ocena poziomu stresu

Objawy fizjologiczne i somatyczne

• przyspieszone bicie serca
• ucisk lub bóle w klatce piersiowej, wysokie ciśnienie
• kłopoty z oddychaniem (przyspieszony oddech, uczucie duszności)
• wzmożone pocenie się i wilgotnienie rąk
• biegunki, zaparcia, skurcze żołądka
• wrzody żołądka lub dwunastnicy
• częste przeziębienia, inne infekcje
• alergie
• astma
• osłabienie, zmęczenie
• migreny, bóle głowy, zawroty
• bóle niewiadomego pochodzenia
• brak lub nadmierny apetyt
• zaburzenia miesiączkowania
• zaburzenia snu
• drżenie rąk, głosu
   

Objawy psychologiczne

• zdenerwowanie, rozdrażnienie
• wstyd, zakłopotanie z
• azdrość
• stany depresyjne
• napady wściekłości
• poczucie bezradności
• brak zainteresowania własnym wyglądem
• obniżenie samooceny, utrata pewności siebie
• poczucie ciągłego braku czasu
• lęk, obawa
• poczucie winy
• napięcie
• zmienność nastrojów
• uciekanie w marzenia i fantazjowanie
• powracające, niechciane myśli, wyobrażenia
• brak zainteresowania rzeczami, które sprawiały przyjemność
• zaburzenia koncentracji uwagi
   

Zachowanie

• wybucny złości, agresji
• nadmierny pociąg do alkoholu
• zamykanie się w sobie, popadanie w przygnębienie
• zachowania kompulsywne - wielokrotne powtarzanie czynności, rytuały sprawdzania (np. zamkniętych drzwi, mycie rąk, czyszczenie)
• obniżony poziom aktywności seksualnej zażywanie leków uspokajających płacz bez wyraźnej przyczyny
• apatia, bierność
• nadużywanie kawy, papierosów, napojów
• energetyzujących
• zaniechanie podejmowania koniecznych działań (np. nieobecności w pracy)
• pojadanie słodyczy
• trudności w podejmowaniu decyzji 
• nerwowe tiki

 
Wyniki:
0 - 28 - niski poziom stresu
29 - 62 - przecietny poziom stresu
63 - 92 - zastanów się, co możesz zmienić, aby obniżyć poziom stresu, który odczuwasz
Powyżej 92 - podlegasz wysokiemu nasileniu stresu. Poszukai Pomocy.

Popatrz na swoje odpowiedzi. W której z grup zaznaczyłeś najwięcej? Które symptomy pojawiają się najwcześniej? W przyszłości możesz traktować je jako sygnały ostrzegania przed rozpoczynającym się stresem, Ich pojawienie się wymaga podjęcia przez Ciebie działań w celu poradzenia sobie z sytuacją.
 

Mgr Małgorzata Chądzyńska,
Psycholog