Sytuacje stresujące

Jak określono wcześniej, stres powodują sytuacje trudne, w których działają stresory. Są to czynniki obciążające człowieka - szkodliwe lub zagrażające. Mogą one być trudne obiektywnie lub subiektywnie.

a. Subiektywna ocena poziomu stresu w sytuacji
Źródła stresu mogą być dla każdego różne. To, co u jednych powoduje lęk, zdenerwowanie, zniecier¬pliwienie i chęć ucieczki, u innych może być przyczyną zaledwie niewielkiego napięcia. Każda sytuacja jest subiektywnie oceniana przez osobę i w zależności od tego, jak spostrzega ona możliwości poradzenia sobie z trudnościami, zaczyna odczuwać pewien poziom stresu. Zależy on nie tylko od sytu¬acji, ale też od cech człowieka i dostępnych w środowisku środków potrzebnych do poradzenia sobie, R. Lazarus stwierdził, że osoba dokonuje oceny sytuacji, odpowiadając sobie na dwa pytania.

Pierwsze pytanie - Co dla mnie znaczy ta sytuacja?
W odpowiedzi można dany stan rzeczy przyporządkować jednej z 5 możliwości:
1. Sytuacja pozytywna - tu też może pojawić się pewien poziom stresu, związany z oczekiwaniem, niepewnością (patrz „sytuacje stresujące obiektywnie"). Np. oczekiwanie na imprezę,
2. Sytuacja bez znaczenia - w tych okolicznościach nie występuje nic szczególnego, co mogłoby być przyczyną napięcia, położenie jak inne w życiu, nad którymi zwykle nie zastanawiamy się. Np. wyjście na spacer.
3. Zagrożenie - człowiek przewiduje, że w przyszłości mogą go spotkać jakieś szkody. Zagrożenie jest tym większe, im ważniejszych dziedzin życia dotyczą potencjalne straty, im bardziej wrogie jawi się środowisko, Np. groźba utraty pracy, powrót późnym wieczorem do domu, oczekiwanie na wyniki badań świadczących o zachorowaniu lub zdrowiu.
4. Krzywda lub strata - to sytuacje, w których człowiek doświadcza urazu psychologicznego lub szkody materialnej, utraty kogoś bliskiego lub cennej wartości. Są to najczęściej sytuacje trudne obiektywnie, lecz przez każdego przeżywane inaczej. Np. śmierć kogoś z rodziny, rozwód, kłótnia, stanie się ofiarą napadu, kradzieży, utrata pracy.
5. Wyzwanie - stan rzeczy, w którym jednostka musi czegoś dokonać, aby zaspokoić swoje potrzeby, osiągnąć cel, zapanować nad sytuacją. Im bardziej trudne są wymagania sytuacji i im ważniejszy cel, tym większy stres. Np. wystąpienia publiczne, egzamin, próby mediacji w sporach, ważna rozmowa z sze¬fem, narodziny dziecka.

Kiedy człowiek zda sobie sprawę, że jest w sytuacji zagrożenia, krzywdy, straty lub wyzwania, zadaje sobie następne pytanie.
Drugie pytanie - Co mogę w danej sytuacji zrobić?

Największy stres powstaje, gdy odpowiedź brzmi: „Nic nie mogę zrobić!". Tymczasem w większości okoliczności jest to odpowiedź błędna! Zawsze można zrobić coś, by poprawić swoją sytuację, choć nie zawsze można ją zmienić obiektywnie (szczególnie w przypadku utrat). Jednak istnieją sposoby, by poprawić swój stan psychologiczny, nie popadać w rozpacz, poszukać pomocy. W celu odpowiedzi na pytanie, co mogę zrobić, należy zastanowić się:
1. Do czego mogę dążyć w danej sytuacji - warto znaleźć więcej niż jedno rozwiązanie. Im więcej alternatyw, tym większa szansa poradzenia sobie.
2. Jakie mam możliwości osiągnięcia celu -tj. które moje cechy pomagają w tym, co powinienem zmienić, aby osiągnąć sukces, jak w przeszłości radziłem sobie w podobnych sytuacjach, skąd mogę czerpać pomoc, jakie zasoby otoczenia mogę wykorzystać,
3. Jakie są ograniczenia - czego brakuje w środowisku, co może stać się złego, jakie mogą wystąpić przeszkody. Odpowiedzi na te pytania należy wykorzystać do uprzedzenia trudnoś¬ci, przygotowania się na nie, aby nie zaskoczyły. Nie należy się zniechęcać, tylko zastosować do nich pytania 1 i 2.
 

b. Sytuacje stresujące obiektywnie
Zawsze w sytuacjach trudnych jednostka dokonuje ich oceny, ale istnieją warunki i wydarzenia, które są obciążeniem dla każdego. Powodują one wystąpienie stresu, choć od właściwości osoby - jej historii życia, wcześniejszych doświadczeń z sytuacjami trudnymi, postrzegania i oceny siebie, uznawanych wartości, przyjmowanych celów i dążeń, a w końcu od stanu psychicznego i fizycznego - zależy, jak poradzi sobie z danym stanem rzeczy. Należy pamiętać, że w pokonywaniu stresu pomagają też czyn¬niki zewnętrzne - wsparcie emocjonalne środowiska, dostępna pomoc w postaci rad, ale też materialna,

Sytuacje trudne to wszelkie zagrożenia, utrudnienia (gdy spotykamy przeszkody, przeciwdziałanie naszym dążeniom), przeciążenia (gdy wymagania są powyżej możliwości im sprostania), deprywacje (gdy brak warunków do normalnego funkcjonowania, zaspokajania potrzeb), konflikty (społeczne, ale i wewnętrzne - gdy jest się niezdecydowanym, przeżywa sprzeczne uczucia), ale także wszelkie duże zmiany (nawet na lepsze!).

Jak widać z tego, co napisano o fazie alarmowej - krótka, nawet silna sytuacja stresująca mobilizuje do działania. Potem człowiek wraca do sytuacji normalnej i odpręża się, odpoczywa, regeneruje siły. Niebezpieczeństwo stwarzają sytuacje trudne, które przedłużają się lub kumulują - następują ciągle jedna po drugiej. Wówczas organizm jest nieustannie mobilizowany do „pracy na najwyższych obrotach", co grozi wyczerpaniem. To tak, jakby ciągle próbować uruchomić samochód, Początkowo udaje się, Ale, jeśli nie popracuje na zwykłych obrotach, albo zaraz go zgasimy i znów przekręcamy kluczyk w sta¬cyjce. .. W końcu akumulator się wyczerpie. A gdy warunki są niesprzyjające - np. mróz? Nastąpi to znacznie szybciej. Podobnie organizm człowieka reaguje na powtarzające się lub przedłużające trudne okoliczności. Następuje obniżenie odporności, a stąd już tylko krok do odległych, negatywnych skutków.

T H. Holmes i R. H. Rahe z Uniwersytetu Waszyngtona stworzyli Skalę Socjalnego Przystosowania, która jest próbą oceny siły oddziaływania na człowieka najczęściej spotykanych stresorów.
Przeczytaj Skalę Socjalnego Przystosowania i zaznacz, które z wymienionych sytuacji wydarzyły Ci się w ciągu ostatniego roku.

Wyniki
Zsumuj liczbę punktów odpowiadających wydarzeniom. Jeżeli coś przydarzyło Ci się kilkakrotnie, dodaj punkty każdorazowo. Jeśli osiągnąłeś;

Poniżej 149 pkt. - stres nie powinien mieć istotnego wpływu na Twój stan zdrowia. Ryzyko zachorowania może sie podnieść maksymalnie o 30%.
150 - 299 pkt. - ryzyko zachorowania wzrosło o 50%.
Powyżej 300 pkt. - istnieje ryzyko (80%) rozwinięcia się choroby lub zaburzenia jako wyniku doświad¬czanego stresu. Warto zgłosić się o pomoc do specjalisty.

Mgr Małgorzata Chądzyńska Psycholog